Share:

मनोज भण्डारीको ‘ईश्वरलाई चिठी’: जीवन, प्रकृति र समाजका विविध रङहरू

यस पुस्तकको नाम ईश्वरलाई चिठी हो । यो मनोज भण्डारीद्वारा लेखिएको हो । उनी साहित्यका एक प्रख्यात लेखक हुन् । उनी चितवनमा जन्मिएका थिए र देवघाट गुरुकुलमा शिक्षा हासिल गरेका थिए । उनी आधुनिक कविताहरूका लागि अपेक्षाकृत लोकप्रिय छन् । यस पुस्तकमा जम्मा ५४ वटा कविताहरू समावेश छन् र यो १२२ पृष्ठको पुस्तक हो । यो पुस्तक शिखा बुक्सद्वारा प्रकाशित भएको हो, यसको २ वटा संस्करणहरू भएका छन्, जुन २०७४ र २०८१ मा प्रकाशित भएका थिए । बाहिरी आवरण बाबु महर्जन र रसिक राजद्वारा डिजाइन गरिएको हो । उनका धेरैजसो कविताहरूले हाम्रो देश ‘नेपाल’, वातावरण, आदिको बारेमा कुरा गर्छन् तर तिनीहरू प्रायः विश्वको सामाजिक परिस्थिति र हाम्रो समाजमा केन्द्रित छन् । यस पुस्तकका केही कविता र तिनीहरूको सन्दर्भको बारेमा तल केही उदाहरणहरू दिइएका छन्:

प्यारो छ नेपाल यो:

छाती पर्वत हो, हिमाल शिर हाे, यी फाँट हुन् पाइला

माटो जीवन हो, दुवै नयन हुन्, यी गण्डकीका शिला ।

यो धौलागिरि गाउँदैछ अहिले नाच्दछ सैपाल यो

ए डाँफे ! तँ सुना सुरम्य कविता प्यारो छ नेपाल यो।

यो कवितामा कविकाे देशप्रतिकाे प्रेम झल्किन्छ । उनी नेपालमा हामीले पाउन सक्ने सबै परिदृश्यहरूको बारेमा कुरा गर्छन् जस्तै पहाड, पहाडी क्षेत्र र तराईको समतल भाग, सबै कुरा उनलाई उनको जीवन जत्तिकै प्रिय लाग्छ । नेपाल यस्तो ठाउँ हो, जहाँ सीता र गौतम बुद्ध जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्वहरूले पहिलो पटक हिँडेका थिए, यो त्यो ठाउँ हो जहाँ हाम्रा पुर्खाहरूले गुमाएको रगत, नदी जस्तै बग्छ, यो त्यो ठाउँ हो, जुनको निर्माण गर्न हामी सबैले सामूहिक मेहनत गरेका छौँ । नेपालमा सबैको आफ्नै कथा छ, नेपाल अद्वितीय छ र फरक छ, यो रङ्गीन फूलहरूले भरिएको बगैँचा हो, जुन अन्तमा माला जस्तै गाँसिएको हुन्छ । लेखकको अनुसार, यदि पृथ्वीमा स्वर्ग छ भने, त्यो नेपाल हो ।

काँडा र फूल:

स्रष्टाले पहिले रचे कति कुरा, यी फूल अन्माइए,

काँडा फेरि तिखा- तिखा, कुसुमका रक्षार्थ जन्माइए ।

मेरा देव पसरे मन्दिर अझै गर्दै हुनन् उत्सव

द्याैता चुम्न गएछ फूल बिचरो काँडा छ एक्लो अब।

यस कविता अनुसार, मानिसहरूले आफ्नो जीवनमा फूल र काँडा छुट्याउन सक्दैनन् र प्रायः मानिसको आँखामा भएको काँडा फूलहरू हुन्छन् भने फूल भनेको कुरा काँडा बन्न पुग्छन् । वास्तविकतामा यी काँडाहरू फूलहरूको सुरक्षाको लागि उपस्थित हुन्छन्, जस्तै हामी प्रकृतिमा देख्न सक्छौँ, उदाहरणका लागि गुलाबको फूलमा। यसरी, यदि तपाईं फूल टिप्न चाहनुहुन्छ भने, तपाईंले पहिले काँडाहरू पार गर्नुपर्छ । फरक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, हामी यो पनि कुरा गर्छाैँ कि फूलहरूले कसरी एउटा बिरुवामा सबैभन्दा बढी पहिचान पाउँछन् जबकि तिनीहरूलाई बचाउने काँडाहरू प्रायः फूलहरूले नै ढाकेका हुन्छन् । मानिसहरूले फूलहरू टिप्दा काँडाहरू सामान्यतया अन्त्यमा एक्लै छोडिन्छ, मानिसले काँडाहरू लिँदैनन्, फूलहरू मात्र टिप्छन्।

दुल्लुमा उल्लु:

आँखा उत्सुक, केश नाजुक धुले, आभा उज्याला थिए

पुग्दा मोटर, स्वागतार्थ खटिने यी लालबाला थिए ।

घुम्दै सर्सर कालचक्र, अब जा भन्दै धकेल्ला यता

आयौँ फेरि भने नबिर्सनु, कतै, ए दुल्लुका देवता।

यस कवितामा दुल्लु भनेर दैलेखलाई सम्बोधन गरेको छ। यसले दैलेखको अवस्थाको बारेमा कुरा गर्छ, कसरी यातायातको सुविधा अझै त्यहाँ पुगेको छैन र त्यहाँको गाँउमा धेरै ठाउँमा बिजुली पनि पुगेको छैन। दामुपाल १०३८ शिलालेखको कारणले गर्दा पनि यो ठाउँको ऐतिहासिक रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण छ। यो ठाउँ संस्कृतिको लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ, जस्तै पञ्चकोशी तीर्थस्थल जुन यँहाको लोकप्रिय ठाँउ हो। त्यसैले, लेखकले लेखेका छन् कि, तपाईंले दैलेख छोड्नु भए पनि, तपाईंले यसलाई कहिल्यै बिर्सनुहुने छैन।

डुबौँ सच्चिदानन्दभित्र:

लेखेँ सानो मृदुल कविता, चन्द्रमाको टुकीमा

आयो केको हलचल नयाँ चाल यो ढुक्ढुकीमा ।

कोरौँ दोटा तन मन मिली एक अद्वैत चित्र,

आऊ आऊ! पल पल डुबौँ सच्चिदानन्दभित्र।

यस कविताको शीर्षकको अर्थ कुनै पनि कुराको वास्तविक तस्बिरमा डुब्नु हो। यो लेखकको राष्ट्र नेपालप्रतिको प्रेमको बारेमा पनि हो। उहाँले नेपालाई यसरी चिनाउनुहुन्छ: नेपाल एउटा यस्तो देश हो जहाँ तपाईंले देख्नुभएको सबै सपना पूरा हुन सक्छ, यहाँ सम्भावनाहरू अनन्त छन् । उनले नेपाललाई आफ्नो प्रेमी जस्तै बनाई कुरा गरेका छन्, मुस्कानलाई चराहरूका गीतहरूसँग तुलना गर्दै, उनको अनुहारमा चम्किलोपन, सूर्यको सुनौलो किरणहरू जस्तै, र सबैको सुन्दरता प्रकृतिसँग तुलना गरेका छन्। नेपाल एउटा यस्तो ठाउँ हो जुन हामीलाई आफ्नो सौन्दर्यले अन्धो बनाइदिन्छ। एउटा यस्तो ठाउँ जुन हामी छोड्न चाँहदैनौँ। यदि तपाईं नेपाल छोडी जानुहुन्छ भने पनि, तपाईंलाई सधैँ फर्कनुपर्ने जस्तो आवश्यकता हुन्छ। त्यसैले लेखकले हामी सबैलाई नेपालको सुन्दरतामा डुब्न, कवितामार्फत बोलाइरहेका छन्।

रवि ! खोल आँखा:

मेटेर साम्राज्य निशीथिनीको

चोरेर रातो रङ इन्द्रेनीको ।

उदासता निष्ठुरता भुलेर,

बस्, खोलिदेऊ दृग एकफेर।

लेखकले आफ्नो कवितामा सूर्यलाई प्रतिबिम्बित गर्दै उनले त्यसको महत्त्वको बारेमा कुरा गर्छन् । यदि सूर्यले आफ्नो आँखा खोलेन भने, यो संसारलाई अँध्यारोले छाेप्ने छ । सूर्यले हामीतिर हजारौँ हात फैलाए पनि, हामी सबै अगाडि बढ्नेछौँ। पानी पर्दा पनि आकाश रुन्छ, तर पछिको परिणाम सुन्दर हुन्छ। सूर्य बिना, केही पनि बाँच्न सक्दैन, हाम्रो जीवन अर्थहीन हुन्छ, त्यसो भए कोही पनि खुसी हुने छैन, त्यसैले सूर्य हामीमाथि सँधै चम्किनुपर्छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, मनोज भण्डारीको ‘ईश्वरलाई चिठी’ कविता सङ्ग्रह केवल शब्दहरूको खेल मात्र होइन, जीवनका विभिन्न पक्षहरूको गहिरो अभिव्यक्ति पनि हो। प्रकृति, समाज, परिवार,सम्झना र मानिसको भोगाइ जस्ता विषयलाई कवितामार्फत प्रस्तुत गरेर लेखकले हाम्रो चेतनामा गहिरो प्रभाव पारेका छन् । उनका कविताहरूमा केवल शब्द नभई सन्देश पनि छ । पर्यावरण संरक्षणको महत्त्व, आत्म-चिन्तन, त्यागको मूल्य र जीवनको बाटो खोज्ने सङ्घर्ष, आदि कयौँ सन्देश छन् । त्यसैले, यो कविता सङ्ग्रह पाठकलाई मनोरञ्जन मात्र होइन, बुझ्न पनि हो । ‘ईश्वरलाई चिठी’ कवितासङ्ग्रह वास्तवमै पढ्न लायकको एक कृति हो।