एकान्तदेखि आत्मबोधसम्म : ‘क्रमशः एक्लै–एक्लै’ को काव्यिक यात्रा
Rushka Sapkota
एकान्तदेखि आत्मबोधसम्म : ‘क्रमशः एक्लै–एक्लै’ को काव्यिक यात्रा डा. नवराज लम्साल नेपाली साहित्यका चर्चित कवि हुन्। उनका कविताहरूले मानवीय भावना, पीडा, एक्लोपन, समय, सम्बन्ध र जीवनका विभिन्न पक्षहरूलाई सरल तर गहन रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनको काव्य सङ्ग्रह ‘क्रमशः एकलै–एक्लै’ ले आधुनिक मानिसको जीवनमा देखिने एक्लोपन, मानसिक द्वन्द्व र जीवनसँग जोडिएका विभिन्न प्रश्नलाई प्रस्तुत गरेको छ । यस रचनाका कविताहरूले बाह्य जीवनलाई भन्दा व्यक्तिको मनभित्रका भावना र विचारहरूलाई बढी महत्त्व दिन्छ। यसको सरल भाषा, भावनात्मक अभिव्यक्ति र सुन्दर शैलीको कारणले यो कार्यले पाठकहरूलाई उनीहरूको आफ्नै जीवन र अनुभवहरूसँग जोड्न मद्दत गर्दछ। यस पाठकको समीक्षामा ‘क्रमशः एक्लै–एक्लै’ का विषयवस्तु, भावना, भाषा, शैली र महत्त्वबारे चर्चा गरिएको छ।१. सन्चो विसन्चो:‘सन्चो विसन्चो’ कवितामा कविले आफ्नो जीवनमा रहेका दुःख र समस्यालाई ‘अरू त सबै सन्चै छ’ भन्ने व्यङ्ग्यात्मक वाक्यबाट प्रस्तुत गरेका छन्। एक जना साथीले उनलाई ‘सन्चै छौ ?’ भनेर सोध्दा कविले आफ्नो अवस्था बताउँछन् । उनकी आमा कुँजिनुभएको छ, भाइ हराएको धेरै भइसकेको छ, छोराले पढाइ छोडेको छ र छोरो पनि हल्लिँदै हिँड्छ। उनकी श्रीमती माइती गएकी छिन्, खेत बाँझै छ र आफू बेरोजगार छन्। यति धेरै समस्या भए पनि कवि अन्त्यमा ‘यति हो बिग्रेको, अरू त सबै सन्चै छ’ भन्छन्। यही भनाइले कविताको मुख्य व्यङ्ग्य र गहिरो अर्थ बोकेको छ।कवितामा दुःख, विडम्बना र लुकेको पीडा मुख्य भावका रूपमा आएका छन्। कविले आफ्नो व्यक्तिगत समस्यामार्फत सामान्य मानिसले भोग्ने पारिवारिक, सामाजिक र आर्थिक समस्यालाई देखाएका छन्। जीवनमा यति धेरै समस्या हुँदाहुँदै पनि मानिसले अरूलाई आफ्नो वास्तविक अवस्था बताउन नसक्ने वा सबै कुरा सामान्य जस्तो देखाउने अवस्था कवितामा देखिन्छ। ‘सन्चो’ र ‘विसन्चो’ शब्दको विरोधाभासले नै कवितालाई प्रभावकारी बनाएको छ । कविले गम्भीर समस्याहरूलाई सामान्य रूपमा प्रस्तुत गरेर समाजमा मानिसहरूले आफ्नो दुःख लुकाएर ‘म ठिक छु’ भन्ने वास्तविकतालाई व्यङ्ग्य गरेका छन्। यस कविताले बाहिरबाट सामान्य देखिने मानिसको जीवनभित्र पनि धेरै दुःख र समस्या लुकेको हुन सक्छ भन्ने कुरा बुझाउँछ।२. मेरो भित्ता:‘मेरो भित्ता’ कविता साँच्चै केही विशेष छ। कविले भित्तालाई जीवन नभएको चिजका रूपमा मात्र देख्दैनन्। कविले भित्तालाई सधैँ साथ दिने साथीका रूपमा हेरेका छन्। भित्ताले कविको जीवनमा हुने सबै कुरा देख्छ। कविले भित्ताको नजिक हुँदा एक किसिमको आत्मीयता महसुस गर्छन्। भित्ता सधैँ शान्त हुन्छ। कवि रुन सक्छन्, हाँस्न सक्छन्, एक्लै हुन सक्छन् वा साथीहरू उनीसँग हुन सक्छन्। भित्ता सधैँ उनलाई हेरिरहन्छ। भित्ताले कविसँग गुनासो गर्दैन, उनलाई प्रश्न गर्दैन र उनको न्याय पनि गर्दैन। त्यसैले कविले भित्तालाई धेरै माया गर्छन्।कवितामा भित्ताको अर्थ धेरै गहिरो छ। यसको अर्थ स्थिरता, धैर्य र इमानदारीसँग जोडिएको छ। भित्ता ढुङ्गामाटाे, इँटा वा सिमेन्ट र प्लास्टरले बनेको छ। यसमा आफू अरूभन्दा राम्रो छु भन्ने कुनै अहङ्कार छैन। भित्ता जहाँ छ, त्यहीँ रहन्छ। यसले समयसँगै आउने परिवर्तनलाई सहन सक्छ। भित्ता सजिलै भत्किँदैन। कवि थाक्दा वा कमजोर हुँदा भित्तामा अडेस लागेर आराम गर्न सक्छन्। मानिसहरू समय र परिस्थितिअनुसार बदलिन्छन्, तर भित्ता सधैँ उस्तै रहन्छ। कविले आफू एक्लो हुँदा पनि भित्ता सधैँ आफ्नो साथमा रहेको अनुभव गरेका छन्। कविताले भन्न खोजेको मुख्य कुरा कहिलेकाहीँ कसैले केही नभन्दा पनि चुपचाप हाम्रो साथमा रहनु नै ठुलो सहारा हुन सक्छ भन्ने हो। ‘मेरो भित्ता’ कविता एक्लोपन, आत्मीयता र मौनताको भाव प्रस्तुत गर्ने कविता हो, जसले हामीलाई एउटा साधारण भित्ता पनि हाम्रो राम्रो साथी बन्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।3. तीस वर्ष पछि प्रेमको नाममा‘तिस वर्षपछि प्रेमको नाममा’ कविता कविले तिस वर्षपछि आफ्नो पुरानो प्रेमिकालाई भेट्ने क्षण हो। उसले उसलाई हेर्छ। विगत सम्झिन्छ । तिस वर्षअघि उनी निकै सुन्दर र जवान थिइन् । उसको लुगा लगाउने तरिका र उसको बारेमा सबै साना कुराहरू उसलाई अझै पनि याद छ । अब ऊ धेरै परिवर्तन भएको छ। उनी विवाहित छन् बच्चाहरू छन्। उनी उमेरका कारण फरक देखिन्छिन् । कवि पनि फेरिए । समयले उनीहरूलाई जीवनको स्थानमा पुर्यायाे।विगत र वर्तमानमा फरक छ भनी कवि बारम्बार भन्छन् । यसको मतलब यो हो कि उनीहरूको जीवन परिवर्तन भए पनि उनीहरूसँग भएको प्रेम अझै छ। कविले समयअनुसार नछुट्याएको भए के हुन्थ्यो भनेर सोच्न थाल्छ। यदि चिजहरू फरक भएको भए तिनीहरू सँगै हुन सक्थे कि भनेर उनी आश्चर्यचकित हुन्छन् । अब यो फरक पर्दैन किनकि उनीहरू दुबैको आफ्नै परिवार छ।तिस वर्षपछिको प्रेमको नाममा मुख्य अनुभूति भनेको प्रेम, सम्झना र समयको पीडा हो। कविले प्रेमको प्रतीकको रूपमा फूल प्रयोग गर्छन्। सिजन ठिक हुँदा जलकुम्भी फुल्छ जसरी उनीहरूको प्रेम त्यतिबेला फुलेको थियो । त्यो व्यक्तिसँग जीवन नबिताए पनि मनमा साँचो माया बस्न सक्छ भन्ने कविको विश्वास छ । त्यसैले समयले मानिसलाई बदल्न सक्छ र उनीहरूलाई अलग गर्न सक्छ भनेर कविताले भनेको छ। साँचो माया र पुराना सम्झना बिर्सन गाह्रो छ। तिस वर्षपछिको मायाको नाममा, तिस वर्षपछि पनि मायाको नाममा कसरी महसुस हुन्छ भन्ने देखाउने भावसारको कविता हो ।४. सन्तुलन: ‘सन्तुलन’ कविता मेरो मन पर्ने कवितामध्ये एक हो किनकि यसले जीवनलाई हेर्ने तरिका र हरेक निर्णयमा सोच्नुपर्ने कुराबारे गहिरो सन्देश दिन्छ। कविताको मुख्य भाव जीवनमा सन्तुलन, संयम र सचेतना हो। कविले जीवनलाई कहिले आधा भरिएको र कहिले आधा रित्तो गिलाससँग तुलना गरेका छन्। यसले जीवनमा सुख र दुःख, आशा र निराशा दुवै हुन्छन् भन्ने देखाउँछ। जीवनमा सधैँ एउटै अवस्था रहँदैन त्यसैले कुनै पनि परिस्थितिमा सन्तुलन गुमाउनु हुँदैन।यस कविताका केही पङ्क्तिहरूले मलाई विशेष रूपमा सोच्न बाध्य बनाउँछन्। ‘उज्यालो भन्दैमा नहाैसिनू, बत्तीको उज्यालोमा डढेर मर्छन् पुतलीहरू’ भन्नुको अर्थ कुनै कुरा राम्रो वा आकर्षक देखिँदैमा त्यसतर्फ आँखा चिम्लेर दौडिनु हुँदैन भन्ने हो। बाहिरबाट राम्रो देखिने कुराले भित्रबाट पनि राम्रो नै गर्छ भन्ने हुँदैन। त्यसैले कुनै निर्णय लिनुअघि सोच्नुपर्छ, बुझ्नुपर्छ र आवश्यक कुरा खोजेर मात्र अघि बढ्नुपर्छ। त्यस्तै, ‘मायाले मुसारे पनि उसैगरी काट्छ खुकुरी’ भन्ने भावले कसैले माया वा राम्रो व्यवहार देखाउँदैमा ऊ सधैँ सुरक्षित हुन्छ भन्ने हुँदैन भन्ने कुरा सम्झाउँछ। ‘फुलेका सबै फूल फल्दैनन्’ भन्ने विचारले पनि हरेक सुन्दर सुरुवातको परिणाम राम्रो नै हुन्छ भन्ने छैन भन्ने सत्य देखाउँछ।कविताले जीवनमा आउने जोखिम र कठिनाइलाई पनि वास्तविक रूपमा स्वीकार गर्न सिकाउँछ। हिउँ अलिकति तातो भेटेपछि पग्लिएजस्तै, मानिस पनि परिस्थितिअनुसार कमजोर हुन सक्छ तर कठिनाइ आयाे भन्दैमा जीवन छोड्नु हुँदैन। त्यसलाई सहँदै, संयम राख्दै र आफूलाई सम्हाल्दै अघि बढ्नुपर्छ। मलाई यो कविता मन पर्नुको मुख्य कारण यही हो कि यसले जीवनलाई केवल राम्रो वा नराम्रो भनेर हेर्न सिकाउँदैन, बरु हरेक कुराको अर्को पक्ष पनि हेर्न सिकाउँछ। कुनै गिलास बाहिरबाट भरिएको देखिए पनि भित्रबाट रित्तो हुन सक्छ र कुनै रित्तो देखिएको गिलासमा पनि केही आशा बाँकी हुन सक्छ। त्यसैले ‘सन्तुलन’ ले हामीलाई जीवनमा जस्तोसुकै परिस्थिति आए पनि हतारमा निर्णय नगरी सोचेर, बुझेर र संयमका साथ अघि बढ्नुपर्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ।५. पारदर्शिता:‘पारदर्शिता’ कवितामा कविले मानिसको बोली, व्यवहार र समाजमा रहेको पाखण्डबिचको भिन्नतालाई व्यङ्ग्य गरेका छन्। मानिसहरू बाहिरबाट धार्मिक, शिक्षित र असल देखिन खोज्छन् तर उनीहरूको वास्तविक व्यवहार यसको विपरीत हुन्छ। ‘दिनभर पूजा गरिएकी सरस्वतीलाई उसले रातभर बलात्कार गर्न खोज्छ’ भन्ने पङ्क्तिले ज्ञान र शिक्षाको पूजा गरेकाे नाटक गर्ने तर व्यवहारमा त्यसको अपमान गर्ने व्यक्तिको दोहोरो चरित्र देखाउँछ। त्यस्तै, अरूलाई ज्ञान सिकाउने र दिने तर आफूभन्दा बुद्धिमान विद्यार्थीहरूलाई मन नपराउने कुरा गर्नु मानव अहङ्कारको उदाहरण हो।निष्कर्षकविताले हामीलाई बताउँछ कि व्यक्तिको वास्तविक चरित्र उसको बोलीमा होइन, उसको व्यवहारमा देखिन्छ। बाहिरबाट राम्रो देखिनुको अर्थ व्यक्ति साँच्चै राम्रो छ भन्ने होइन। पारदर्शिता भनेको आफ्नो बोली र व्यवहारमा एकरूप हुनु, झुटो रूप नदेखाउनु र आफ्नो वास्तविक चरित्र लुकाउन खोज्नु होइन। समाजमा देखिने यस्ता विरोधाभास र गलत प्रवृत्तिमाथि कविले प्रश्न उठाएका छन् । यो कविताले हामीलाई अरूले भनेको कुरा मात्र नभई उनीहरूको कार्य र व्यवहारलाई पनि हेर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। यसका साथै, कवितामा हामीले अरूलाई दिने शिक्षा र सल्लाह पहिले हाम्रो आफ्नै जीवनमा लागू गर्नुपर्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण विचार पनि समावेश छ।समग्रमा, डा. नवराज लम्साल एक महत्त्वपूर्ण कविता सङ्ग्रह हो। यस कृतिमा मानवको एक्लोपन, दुःख, भावना, सम्बन्ध, समय र जीवनका विभिन्न समस्यालाई गहिरो रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । कविताहरूले हामीलाई आफ्नै जीवन र भावनाहरूको बारेमा सोच्न प्रेरित गर्दछ। सरल भाषा र प्रभावकारी शैलीका कारण कविताहरू पाठकलाई बुझ्न सजिलो हुन्छ। कविता मनोरञ्जनका लागि मात्र नभई जीवनलाई बुझ्न, भावनाको अनुभूति गर्न र आफूभित्र हेर्नका लागि पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा यस कार्यले देखाउँछ। त्यसैले ‘क्रमशः एक्लै एक्लै’ समकालीन नेपाली साहित्यको महत्त्वपूर्ण कृति हो, जसले पाठकलाई आफ्नो जीवन र एकान्तबारे सोच्न प्रेरित गर्छ।
