Share:

पुस्तक समीक्षा : ‘मसान’

कृतिको नाम : मसान

विधा : सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक नाटक

नाटककार : गोपालप्रसाद रिमाल

प्रकाशन : वि.सं. २००२ तिर प्रकाशित

मुख्य पात्रहरू : कृष्ण, हेलेन/युवती, दुलही, वाग्मती, भोटु, सासु, ससुरा आदि

‘मसान’ : पुरुषप्रधान समाजविरुद्ध नारी आवाज

विषय प्रवेश

गोपालप्रसाद रिमाल नेपाली साहित्यका प्रसिद्ध कवि तथा नाटककार हुन्। नेपाली नाटकलाई आधुनिक र यथार्थपरक धारतर्फ लैजान उनको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको मानिन्छ । उनको चर्चित नाटक ‘मसान’ सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक विषयमा आधारित कृति हो । यस नाटकले तत्कालीन नेपाली समाजमा रहेको पुरुषप्रधान सोच, बहुविवाह, सन्तानप्रतिको मोह, नारीमाथिको अन्याय, वैवाहिक जीवनमा हुने असमानता तथा महिलाको स्वतन्त्रताको प्रश्नलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । ‘मसान’ वि.सं. २००२ सालतिर प्रकाशित भएको र पछि नेपाली रङ्गमञ्चमा महत्त्वपूर्ण स्थान बनाएको कृति हो ।

विषयवस्तु

‘मसान’ नाटकको मुख्य विषय एउटा परिवारभित्र उत्पन्न हुने वैवाहिक समस्या र त्यसबाट जन्मिएको मानसिक तथा सामाजिक द्वन्द्व हो । नाटकका प्रमुख पात्र कृष्ण र उनकी श्रीमती युवती (हेलेन)को सम्बन्धबाट कथाको मुख्य द्वन्द्व अगाडि बढ्छ। कृष्ण शिक्षित र आधुनिक देखिए पनि उसको व्यवहारमा तत्कालीन पुरुषप्रधान समाजको सोच देखिन्छ। ऊ आफ्नी पत्नीलाई समान अधिकार भएको व्यक्तिका रूपमा भन्दा आफ्नो इच्छाअनुसार चल्नुपर्ने व्यक्तिका रूपमा हेर्छ । यही सोचका कारण उनीहरूको वैवाहिक सम्बन्धमा समस्या उत्पन्न हुँदै जान्छ।

कृष्णले सन्तान प्राप्तिको विषयलाई आफ्नो वैवाहिक जीवनसँग जोडेर हेर्छ। विशेष गरी छोराको चाहना र सामाजिक दबाबका कारण उसको सोच अझ जटिल बन्छ। यस क्रममा हेलेनले आफूलाई केवल पत्नीका रूपमा नभई स्वतन्त्र अस्तित्व भएको नारीका रूपमा स्थापित गर्न खोज्छे। कृष्णले उसको इच्छाविपरीत गरेको व्यवहारले हेलेनको मनमा गहिरो पीडा र विद्रोह पैदा हुन्छ। अन्ततः उसले आफूलाई अपमानित र बन्धनमा परेको महसुस गर्दै कृष्णको घर छोड्ने निर्णय गर्छे।

कृष्णको जीवनमा अर्को विवाहको प्रसङ्ग पनि आउँछ। यसले नाटकमा बहुविवाह र पुरुषप्रधान सामाजिक संरचनाको समस्या अझ स्पष्ट बनाउँछ। दुलहीको उपस्थितिले पनि महिलाको जीवनमा रहेको असुरक्षा र सामाजिक दबाबलाई देखाउँछ। पारिवारिक सम्बन्धहरू बाहिरबाट सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै पात्रहरू मानसिक पीडा, असन्तुष्टि र द्वन्द्वबाट गुज्रिरहेका हुन्छन्।

नाटकको वातावरण क्रमशः गम्भीर र दुःखान्त बन्दै जान्छ । परिवारभित्रको तनाव, पात्रहरूको मानसिक अवस्था र सम्बन्धको विघटनले ‘मसान’ नामलाई पनि अर्थपूर्ण बनाएको छ। यहाँ ‘मसान’ केवल मृत्युको स्थान मात्र नभई जीवन्त सम्बन्धहरू मरिरहेको, आशा हराउँदै गएको र घर नै पीडाको स्थान बनेको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। नारीको विद्रोह र घर छोड्ने निर्णय नाटकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्षमध्ये एक हो।

पात्रहरूको भूमिका

नाटकको पात्र कृष्ण पुरुषप्रधान सामाजिक सोचको प्रतिनिधि पात्र हो । ऊ पूर्ण रूपमा नकारात्मक पात्र मात्र होइन; उसको सोच र व्यवहारमा तत्कालीन समाजको प्रभाव देखिन्छ। उसको चरित्रमार्फत लेखकले पुरुषको अहङ्कार, स्वार्थ र महिलाप्रतिको असमान दृष्टिकोणलाई उजागर गरेका छन्।

हेलेन वा युवती नाटककी सबैभन्दा प्रभावशाली पात्र हुन्। उनी अन्याय सहेर चुप लागेर बस्ने नारीको प्रतिनिधित्व गर्दिनन्। आफ्नो आत्मसम्मान र स्वतन्त्रताका लागि विद्रोह गर्ने उनको निर्णयले नाटकलाई विशेष शक्ति दिएको छ। उनको चरित्रमा नारी चेतना, आत्मसम्मान र स्वतन्त्रताको चाहना देखिन्छ । त्यसैले ‘मसान’लाई नारीवादी चेतना बोकेको महत्त्वपूर्ण नेपाली नाटकका रूपमा पनि अध्ययन गरिएको छ।

दुलहीको चरित्रले पनि तत्कालीन वैवाहिक संरचनामा महिलाको अवस्थालाई देखाउँछ। अन्य सहायक पात्रहरूले परिवार र समाजको वातावरण निर्माण गर्न सहयोग गरेका छन्। पात्रहरूको संवाद र व्यवहारबाट उनीहरूको मानसिक अवस्था बुझ्न सकिन्छ।

आलोचनात्मक विश्लेषण

मेरो विचारमा ‘मसान’को सबैभन्दा ठुलो विशेषता यसको यथार्थपरकता हो। लेखकले कुनै काल्पनिक वा असम्भव घटना मात्र प्रस्तुत गरेका छैनन्, बरु तत्कालीन नेपाली समाजमा देखिने वास्तविक समस्यालाई पारिवारिक कथामार्फत प्रस्तुत गरेका छन्। नाटकमा सामाजिक समस्या र पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक अवस्थालाई सँगसँगै प्रस्तुत गरिएको छ। त्यसैले यसलाई सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक नाटकका रूपमा लिन सकिन्छ।

नाटकको भाषा सरल, स्वाभाविक र संवादप्रधान छ। पात्रहरूले बोल्ने संवादले उनीहरूको स्वभाव र मानसिक अवस्था बुझ्न सहयोग गर्छ। नाटक मञ्चनका दृष्टिले पनि प्रभावकारी देखिन्छ, किनकि पात्रहरूको हाउभाउ, संवाद र भावनात्मक द्वन्द्वलाई अभिनयमार्फत प्रभावशाली रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।

यस नाटकको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नारीवादी चेतना हो। युवतीको विद्रोह केवल व्यक्तिगत रिस वा असन्तुष्टि होइन; त्यो महिलालाई पुरुषको अधीनमा राख्ने सोचविरुद्धको आवाज हो। लेखकले महिलालाई आफ्नो जीवनका महत्त्वपूर्ण निर्णय आफैँ गर्न सक्ने स्वतन्त्र व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यही कारणले ‘मसान’लाई नेपाली नाटकको विकासमा महत्त्वपूर्ण कृति मानिन्छ। केही साहित्यिक अध्ययनले यसलाई नेपाली नाटकमा आधुनिकता र नारी चेतनाको महत्त्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा समेत चर्चा गरेका छन्।

यद्यपि, नाटकको वातावरण धेरै गम्भीर र निराशाजनक भएकाले कतिपय पाठकलाई कथा केही दुःखद लाग्न सक्छ। पात्रहरूको मानसिक द्वन्द्व पनि कहिलेकाहीँ निकै गहिरो देखिन्छ। तर यही गम्भीरताले नाटकलाई प्रभावकारी बनाएको छ। नाटकले पाठकलाई केवल मनोरञ्जन दिनुभन्दा समाजका गलत मूल्य र व्यवहारबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ।

पुस्तकप्रति मेरो दृष्टिकोण

मलाई ‘मसान’ नाटक एउटा गम्भीर तर निकै प्रभावकारी कृति लाग्यो। सुरुमा हेर्दा यो एउटा परिवारको वैवाहिक समस्या जस्तो देखिए पनि गहिरिएर पढ्दा यसभित्र तत्कालीन नेपाली समाजको वास्तविक चित्र देखिन्छ। महिलालाई आफ्नो इच्छा र अधिकारबाट वञ्चित गर्ने सोच, पुरुषको अहङ्कार, विवाहमा समानताको अभाव र सामाजिक दबाबजस्ता विषय आज पनि सोच्नुपर्ने विषय हुन्।

विशेष गरी युवतीको चरित्र मलाई प्रभावशाली लाग्यो। उनले अन्यायलाई सामान्य मानेर स्वीकार गर्नुको सट्टा आफ्नो आत्मसम्मानका लागि निर्णय लिनु नाटकको बलियो पक्ष हो। यसले मानिसलाई कुनै पनि सम्बन्धमा सम्मान र समानताको महत्त्व बुझाउँछ। साथै, कृष्णको चरित्रले समाजमा शिक्षित हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, सोच र व्यवहारमा पनि परिवर्तन आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा देखाउँछ।

निष्कर्ष तथा सिफारिस

समग्रमा, गोपालप्रसाद रिमालको ‘मसान’ नेपाली साहित्यको महत्त्वपूर्ण सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक नाटक हो। यसले पारिवारिक सम्बन्धको माध्यमबाट तत्कालीन समाजका गम्भीर समस्या, पुरुषप्रधान सोच, नारीमाथिको अन्याय र महिलाको स्वतन्त्रताको आवाजलाई प्रस्तुत गरेको छ। सरल संवाद, प्रभावकारी पात्र, मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व, यथार्थपरक परिवेश र नारी चेतना यसको मुख्य विशेषता हुन्। नेपाली नाटकलाई आधुनिक दिशातर्फ लैजान ‘मसान’को योगदान महत्त्वपूर्ण रहेको साहित्यिक अध्ययनहरूले पनि देखाएका छन्।

त्यसैले नेपाली साहित्य पढ्ने विद्यार्थी तथा सामाजिक विषयमा रुचि राख्ने पाठकलाई म यो नाटक पढ्न सिफारिस गर्छु। विशेष गरी यस नाटकले आजको समाजमा पनि समानता, आत्मसम्मान, स्वतन्त्रता र पारिवारिक सम्बन्धमा आपसी सम्मान किन आवश्यक छ भन्ने कुरा बुझ्न सहयोग गर्छ। ‘मसान’ पुरानो समयको कथा भए पनि यसले उठाएका प्रश्नहरू आज पनि अर्थपूर्ण छन्। यही कारणले यो नाटक नेपाली साहित्यमा लामो समयसम्म सम्झिइरहने महत्त्वपूर्ण कृतिका रूपमा रहन्छ।