Share:

विपद् भनेको अचानक हुने घटना हो, जसले मानिस, सम्पत्ति र वातावरणलाई गम्भीर क्षति पुर्‍याउँछ। विपद् प्राकृतिक वा मानव निर्मित हुन सक्छ । भूकम्प, बाढी, पहिरो, आँधीबेहरी र खडेरी प्राकृतिक विपद् हुन् । आगलागी, औद्योगिक दुर्घटना र प्रदूषण मानव निर्मित विपद् हुन् । नेपाल पहाड, नदी र परिवर्तनशील मौसमको कारणले विपद्को जोखिममा रहेको देश हो । विपद् व्यवस्थापन भनेको विपद्को प्रभाव कम गर्न र मानव जीवनको रक्षा गर्न संगठित प्रयास हो ।

विपद् व्यवस्थापन विपद् अघि र पछि योजना र कार्यमा केन्द्रित छ । यसको मुख्य लक्ष्य क्षति कम गर्नु र मानिसहरूलाई सकेसम्म चाँडो सामान्य जीवनमा फर्कन मद्दत गर्नु हो । प्रभावकारी विपद् व्यवस्थापनको लागि सरकार, स्थानीय निकाय, संस्थाहरू र जनता बिचको सहकार्य आवश्यक पर्दछ ।

विपद् व्यवस्थापनका चार मुख्य चरणहरू छन्: रोकथाम, तयारी, प्रतिक्रिया र पुनर्लाभ । रोकथाम भनेको विपद्को जोखिम कम गर्न कदम चाल्नु हो । बलिया घरहरू निर्माण गर्ने, वनको संरक्षण गर्ने, नदीहरूको व्यवस्थापन गर्ने र सुरक्षा नियमहरू पालना गर्ने रोकथामका उदाहरणहरू हुन् । रोकथामका उपायहरू पालना गर्दा, विपद्हरूबाट हुने क्षति कम गर्न सकिन्छ ।

तयारी भनेको विपद् आउनु अघि तयार हुनु हो । मानिसहरूले आफ्नो क्षेत्रमा हुन सक्ने सम्भावित प्रकोपहरूको बारेमा सचेत हुनुपर्छ । उनीहरूलाई सुरक्षित स्थानहरू, निकासी मार्गहरू र आपतकालीन सम्पर्क नम्बरहरू थाहा हुनुपर्छ । विद्यालय र समुदायहरूले अभ्यास र तालिम कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सक्छन् । परिवारहरूले आपतकालीन आपूर्तिहरू जस्तैः सफा पानी, खाना, औषधि र महत्त्वपूर्ण कागजातहरू राख्नुपर्छ । तयारीले मानिसहरूलाई आपतकालीन समयमा छिटो र शान्तपूर्वक कार्य गर्न मद्दत गर्दछ ।

प्रतिक्रिया भनेको विपद्को समयमा र तुरुन्तै पछि गरिने कार्य हो । यसमा उद्धार कार्य, प्राथमिक उपचार र प्रभावित व्यक्तिहरूलाई खाना, पानी र आश्रय प्रदान गर्नु समावेश छ । सुरक्षा बल, स्वास्थ्यकर्मी र स्वयंसेवकहरूले यस चरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । द्रुत र व्यवस्थित प्रतिक्रियाले जीवन बचाउन र पीडा कम गर्न मद्दत गर्दछ ।

पुनर्प्राप्ति दीर्घकालीन प्रक्रिया हो जुन आपतकालीन चरण पछि सुरु हुन्छ । यसमा घरहरू, सडकहरू, विद्यालयहरू र अस्पतालहरू पुनर्निर्माण समावेश छन् । यसमा बिजुली, पानी आपूर्ति र सञ्चार सेवाहरू पुनर्स्थापित गर्नु पनि समावेश छ । पुनर्प्राप्तिले मानिसहरूलाई उनीहरूको दैनिक गतिविधिहरूमा फर्कन मद्दत गर्ने कुरामा केन्द्रित छ । यस चरणको समयमा भविष्यमा सुरक्षा सुधार गर्न पाठहरू सिकिन्छन् ।

नेपालमा, धेरै संस्थाहरूले विपद् व्यवस्थापनलाई समर्थन गर्छन् । नेपाल रेडक्रस सोसाइटी, स्काउटहरू र स्थानीय स्वयंसेवक समूहहरूले तालिम र राहत सामग्रीहरू प्रदान गर्छन् । स्थानीय सरकारहरूले उद्धार कार्यको समन्वय गरेर र प्रभावित समुदायहरूलाई सहयोग गरेर मद्दत गर्छन् । ठूला विपत्तिहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले पनि सहयोग गर्छन् ।

निष्कर्षमा, सुरक्षित समाजको लागि विपद् व्यवस्थापन आवश्यक छ । विपद्हरूलाई सधैं रोक्न सकिँदैन तर उचित योजना र सहयोग मार्फत तिनीहरूको प्रभावलाई कम गर्न सकिन्छ । जब मानिसहरूलाई सूचित, तयार र जिम्मेवार बनाइन्छ, समुदायहरू बलियो र लचिलो हुन्छन् । प्रभावकारी विपद् व्यवस्थापनले जीवनको सुरक्षा गर्छ र दिगो विकासलाई समर्थन गर्छ ।