Share:

भग्न प्रेमशालाः प्रेम, राजनीति र सङ्घर्षको संयोजन

१. विषय प्रवेश

"भग्न प्रेमशाला" लेखक खगेन्द्र गिरीद्वारा लेखिएको कथा सङ्ग्रह हो। खगेन्द्र गिरीले आफ्नो जीवनको दश वर्षभन्दा बढी नेपाली पत्रकारितामा बिताए, उनले आम मानिसको जीवन शैली र सङ्घर्षलाई नजिकबाट नियाले । खगेन्द्र गिरीले पत्रकारको हैसियतमा आफूले देखेका सङ्घर्ष र बलिदानहरूप्रतिको दया र भावनाका साथ यो पुस्तक लेखेका हुन् । यो पुस्तक उनको पत्रकारिताको करियरको प्रतिविम्ब पनि भन्न सकिन्छ । उनको पुस्तकको बारेमा कुरा गर्दा, यो नौ कथाहरूको सङ्ग्रह हो । तिनीहरू सबैको आफ्नै अद्वितीय प्लटहरू छन् र यसबाट सिक्नको लागि विभिन्न पाठहरू छन् । कथाहरू मानव व्यवहार, सम्बन्ध, सामाजिक न्याय, राजनीति, गरिबहरूको कठिनाइ र समाजले व्यक्तिगत छनौटलाई आकार दिने तरिकासँग सम्बन्धित छ। भग्न प्रेमशाला पुस्तक मात्र होइन, लेखकले देखेका र लेखेका भावना र कष्टका तहहरू हुन् । पाठकहरूले प्रायः क्यारेक्टरहरू अनुभव गर्ने सङ्घर्ष र भावनाहरूसँग जोडिन सक्छन्, जसले पुस्तकसँग गहिरो सम्बन्ध बनाउन मद्दत गर्दछ।

२. विषयवस्तु

पहिलो कथाले कल्पना नामक केटीको परिचय दिन्छ । जसलाई लेखकले 'निर्मुक्त स्त्री' भनेका छन्, यो कथाको शीर्षक पनि हो। यो कथा कल्पना र आमाको मृत्युपछि उनले भोग्नुपरेको कठिनाइमा केन्द्रित छ। कल्पनालाई सानै उमेरमा भारी जिम्मेवारी वहन गर्न र परिपक्वता देखाउन बाध्य पारिएको थियो तर उनको चाहना र चाहनाले उनलाई कब्जा गर्न थाल्छ, मुख्यतया प्रेमको रूपमा जसले आन्तरिक द्वन्द्व निम्त्याउँछ। कथामा कल्पनाका श्रीमान् कसरी एक्कासी गिरफ्तार गरी लगेको कुरा बताइएको छ। कल्पनालाई एक्लै छोडेर आफ्नो परिवार र जागिर चलाउन उनी आफ्नो श्रीमानलाई बेवारिसे खोज्छिन् र उनको खोजबाट नेपालको राजनीतिको अस्थिरता उजागर हुन्छ । उनले आफ्नो श्रीमानलाई कानुनको पकडबाट मुक्त गर्न कोसिस गर्छिन् र सत्तामा रहेकाहरूसँग बिन्ती र भिख माग्दै अन्ततः आफ्नो पतिको रिहाई सुनिश्चित गर्दछिन् । जब श्रीमान् फर्किन्छन्, उसले न त कृतज्ञता देखाउँछन् न त कुनै खुसी नै देखाउँछन् । जसले कल्पनाकाे सपना चकनाचुर पार्छ। यस कथामा मातृत्व र आफ्ना बच्चाहरूको लागि पछि हट्न अस्वीकार गर्ने आमाको इच्छाशक्ति प्रस्टतुत भएकाे छ ।

"खुकुरी" शीर्षकको अर्को कथा एक जना पत्रकार अन्तर्वार्ता लिइरहेका छन् । जिउँदो मानिसहरूको अन्तर्वार्ता लिने पत्रकारहरूको विपरीत, रिपोर्टरले मृतकहरूको अन्तर्वार्ता लिन्छन् । कथा उनीसँग विरता नामकी केटीको अन्तर्वार्तामा खुल्छ, जाे आफ्ना शत्रुहरूले कब्जा र यातना दिएपछि मरे। उनी श्राप दिन्छिन् र साधारण मृत्युबाट पनि बच्न नपाएको पीडा व्यक्त गर्छिन्। बरु बलात्कृत, यातना, काट्ने र जीवन बिस्तारै उनीबाट चुस्दै गएको अनुभव गर्दै । उनले अन्य विभिन्न मृतकहरूको अन्तर्वार्ता पनि लिएका छन्। यी अन्तर्वार्ताका माध्यमबाट मृतकका अतृप्त चाहनाहरू, पश्चात्ताप, नभनिएका शब्दहरू, मृत्युको सामना गर्दा पनि उनीहरूले सहन सक्ने सहनशीलता र उनीहरूले आफ्नो ज्यान अर्पण गरेको संसार कति निर्दयी छन् भन्ने कुरा बाहिर निस्कियो । यस कथाले मृतक र जिउँदो बिचको भिन्नतालाई उजागर गरेको छ, यसले नेपालले निर्दोष जीवनको बलिदानको सामना गर्नुपरेको आन्तरिक राजनीतिक सङ्घर्षलाई पनि उजागर गर्दछ ।

अर्को अदृश्य अतः निहत्था कथाले एक बुबा र एक अटेरी छोराको चित्रण गर्दछ। बुबाले एउटा सानो ठेलागाडामा व्यवसाय चलाउँछन् र अन्तमा आफ्नो छोरालाई स्कुलमा भर्ना गरी गर्व महसुस गर्छन् तर उनको छोराले पहिलो दिनमा समस्या उत्पन्न गर्छ र आफ्नो कार्यको परिणाम स्वरूप निलम्बित हुन्छ। आफ्नो छोरा निलम्बित भएको थाहा पाएपछि बुबा आफ्नो छोरासँग क्रोधित र निराश दुवै महसुस गर्छन्। घर फर्किएपछि पनि उसले आफ्नो छोरासँग कुरा गर्छन् र उसलाई स्कुल फर्केर अनुशासित बन्न सम्झाउँछन्। छोराले वाचा गर्छ तर एक जोडी जुत्ता माग्छ। बुबा सहमत हुन्छन् र एक महिनामा अन्ततः जुत्ताको लागि पर्याप्त पैसा बचत गरे तर अप्रत्याशित रूपमा पुलिस आए र सार्वजनिक फुटपाथमा व्यापार सञ्चालन गरेको आरोपमा जेलमा लगे। प्रहरी अधिकारीहरूबाट कुटपिट र उत्पीडनको क्रूर रात पछि बुबा जेलबाट बाहिर निस्कनुभयो तर अझै खुशी महसुस गर्नुहुन्छ। कारण ? उनले अन्ततः आफ्ना छोराको लागि जुत्ता किन्न पर्याप्त पैसा बचत गरेका थिए । उसले उत्साहपूर्वक पैसाको लागि आफ्नो जेब जाँच गर्दा उनले पैसा हराएको थाहा पाउँछन् र उनले गहिरो निराश महसुस गर्छन् र आफ्नो छोरालाई कसरी सामना गर्ने भनेर सङ्घर्ष गर्छन्। जेलबाट घर फर्कँदै गर्दा उनले आफ्नो छोरालाई फेरि निलम्बन गरेको थाहा पाए । उनी आफ्नो घर पुग्छन् र आफ्नो छोरा रिसाएको वा बेचैन भएको विचार गर्छन् तर उनलाई ओछ्यानमा शान्तिपूर्वक सुतिरहेको देख्छन् । त्यो देखेर बुबालाई राहत महसुस हुन्छ र पीडाको पीडा जसले अध्याय बन्द गर्दछन् । यस कथाले किशोरावस्थाका बालबालिकाहरू जिद्धीपन, पूरा गर्नुपर्ने आावशयकताकाे बारेमा कुरा गर्छ। एकल आमाबाबुले आफ्ना बच्चाहरूको सामान्य इच्छाहरू पनि पूरा गर्नको लागि भोग्नु पर्ने सङ्घर्षहरू, बुबाको माया, धैर्य, मेहनती र अचम्मको हुन सक्छ भन्ने कुरा पनि यसले देखाउँछ।

३. आलाेचनात्मक विश्लेषण

मेरो दृष्टिकोणमा, यस सङ्ग्रहमा सङ्गृहीत कथाहरू लामो भए पनि समय सान्दर्भक नै रहेका छन् । कथाहरूमा विभिन्न प्रकारका कथाहरू र गहिरो अर्थहरू प्रस्तुत गर्दछन् । पुस्तकमा केही उल्लेखनीय सीमितताहरू छन्। धेरै कथाहरूमा जटिल वा असभ्य शब्दहरू र अभिव्यक्तिहरू छन् जुन सामान्यतया युवा पाठकहरूका लागि अनुपयुक्त मानिन्छ। केही वयस्कहरूले पनि शब्दावलीलाई अनुपयुक्त मान्न सक्छन्। लेखकले नम्र भाषा प्रयोग गरेका छन् ताकि युवा पाठकहरू पनि उनको पुस्तकको पहुँचमा छन् र प्रतिबन्धित छैनन्। मैले देखेको अर्को त्रुटि भनेको केही कथाहरूमा विचारहरूको द्रुत परिवर्तन वा विचारहरूको अचानक पप अप हो जसले कथानकलाई छिटो र कहिलेकाहीँ थोरै जटिल बनाउँदछ, यसले कथाहरूलाई गाह्रो बनाएकाे छ। यस्ता कमीकमजोरीका बाबजुद पनि यो पुस्तक सङ्घर्ष देखाउन र भावनामा भरिएको देखाउन काफी छ । कुनै पनि कथाहरू पक्षपाती वा कुनै निश्चित व्यक्तिलाई आक्रमण गर्न मन पराउँदैनन् । यसको सट्टा, सबै कथाहरूले आम मानिसको सङ्घर्षलाई समेट्छन् र अन्याय, वर्तमान पुस्ताको द्वन्द्व, मौन सङ्घर्ष र राजनीतिक युद्धलाई अनुमति दिने गलत विश्वास जस्ता नेपाली समाजका विभिन्न पक्षहरूलाई झल्काउँछन् । मलाई मन पर्ने एउटा कुरा यो हाे कि प्रेममा स्मार्ट हुनुको सट्टा प्रेममा मूर्ख हुनुको नतिजा देखाएको छ। यसको विपरीत, अन्य कथाहरूले पितृसत्ता, वर्गीय भेदभाव, लैङ्गिक भेदभाव, सामाजिक असमानता र देश र जनतामा निष्क्रिय सरकारको प्रभाव जस्ता मुद्दाहरूमा डुब्न्छन् । यो कथा सङ्ग्रह विशेष गरी सामान्य जीवनको मूल्य र भावनात्मक वजनलाई प्रश्न गर्ने कथाहरू मन पराउने पाठकहरूले रमाइलो गर्ने छन् ।

४. निष्कर्ष र सिफारिस

अन्तमा, भग्न प्रेमशाला प्रेम, राजनीति र निर्णयले ल्याउने छनौटहरूको सङ्घर्षको संयोजन हो । यस कथासङ्ग्रहकाे नाम सिधै कथाहरूकाे शीर्षकसँग सम्बन्धित नहुन सक्छ तर यसले कथाकाे विषयवस्तुसँग मेल खाने कथाहरूको बारेमा निश्चित विचार सेट गर्दछ। म यो पुस्तक १४-१५ वर्षभन्दा माथिका किशोरकिशोरीहरूलाई सिफारिस गर्ने छु किनकि त्यो उमेर पछिका बच्चाहरूमा परिपक्वता र आलोचक सोचको भावना हुन्छ । जसले वास्तवमा अन्तर्निहित अर्थहरू पत्ता लगाउन र पुस्तकलाई साँच्चिकै मूल्यवान् बनाउन मद्दत गर्दछ। अन्वेषण गर्न मन पराउने पाठकहरूलाई पनि म यो कथासङ्ग्रह सिफारिस गर्दछु किनकि यसले नेपालीहरू, तिनीहरूको विगत र तिनीहरूमध्ये धेरै जसो गलत धारणा र विश्वासहरूद्वारा भ्रमित भएका छन् भनेर बुझ्न ठुलो मद्दत गर्दछ।