Share:

‘क्रमशः एक्लै–एक्लै’ : प्रेम, पीडा र जीवनचेतनाको काव्यात्मक स्वर

'क्रमशः: एक्लै एक्लै' चर्चित नेपाली कवि नवराज लम्सालद्वारा रचित कविताहरूको सङ्ग्रह हो। यस सङ्ग्रहमा कविका व्यक्तिगत विचार र भावनाहरूका साथै नेपाली समाजका आम मानिसको जीवनशैलीलाई पनि समेटिएको छ। सरल तर अर्थपूर्ण भाषाको प्रयोग गरिएकाले यी कविताहरू पढ्न सहज छन् र तिनमा गहिरो भाव निहित छ। लम्सालले मानवीय भावनाहरू व्यक्त गर्न प्रायः हिमाल, नदी, गाउँ, ऋतु र दैनिक जीवनका दृश्यहरूलाई रूपकका रूपमा प्रयोग गरेका छन्। यस विशेषताले कविताहरूलाई थप वर्णनात्मक र अर्थपूर्ण बनाएको छ। यो सङ्ग्रह कविका व्यक्तिगत विचार र जीवनदेखि लिएर आम मानिसका राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक सङ्घर्षहरूसम्मको विस्तृत दायरामा फैलिएको छ। यद्यपि यसका धेरै कविताहरूले एक्लोपनको चर्चा गर्छन्, तिनले पाठकहरूलाई आफ्ना रुचिहरूको खोजी गर्न र भित्री भावनाहरू व्यक्त गर्न पनि प्रेरित गर्छन्। केवल उदासीमा मात्र केन्द्रित हुनुको साटो, 'क्रमशः: एक्लै एक्लै' ले एकान्तलाई आत्म-चिन्तन र व्यक्तिगत विकासको अवसरका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।

मेरो रातो गुलाब

ऊ उम्रिएको आँगनमा छ आज

आँगन पोलेको दिनदेखि

उसको गमला ।

(राताे गुलाब, पृष्ठ : ७१)

यस कवितामा कविले आफ्नो रातो गुलाब आफूले प्रेम गर्ने व्यक्तिको आँगनमा हुर्किएको बताउँछन्। बाहिरी रूपमा हेर्दा यो केवल गमलामा रोपिएको गुलाबको कुरा जस्तो देखिन्छ तर रातो गुलाब कविको प्रेमको रूपक हो भने आँगनले प्रियसीको माइती घरलाई जनाउँछ, जहाँ उनी हुर्किएकी थिइन्। यसले कविको प्रेम अझै पनि उनैसँग जोडिएको छ भन्ने देखाउँछ तर त्यो प्रेम उनको आफ्नै जीवनको हिस्सा बन्न सकेको छैन । सबै कुरा बदलिएको पीडादायी क्षणलाई सङ्केत गर्छ। यसले सम्भवतः प्रियसीको विवाह भएर माइती घर छोडेको दिन वा कविले उनी कहिल्यै आफ्नो हुन नसक्ने यथार्थ स्वीकार गरेको क्षणलाई जनाउँछ। यस्ता सरल तर अर्थपूर्ण विम्बहरूद्वारा कविले टाढाबाट मात्र प्रेम गर्नुपर्दाको पीडा र अपूरो प्रेमको वेदनालाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

यस कविताले प्रकृतिका सुन्दर विम्ब र प्रतीकको प्रयोग गर्दै एकतर्फी प्रेमको कोमल तर गहिरो पीडालाई चित्रण गरेको छ। कविले आफ्नो दुःखलाई प्रत्यक्ष रूपमा व्यक्त नगरी रातो गुलाबलाई प्रियसीको माइतीको आँगनमा फुलिरहेको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्, जसले उनको प्रेम कहिल्यै समाप्त नभई मौन रूपमा जीवित रहेको सङ्केत गर्छ । शान्त र परिचित आँगनमा फुलेको गुलाबको दृश्यले एकातिर आत्मीयता, सम्झना र न्यानोपनको अनुभूति गराउँछ भने अर्कोतिर वक्ताले त्यसलाई टाढाबाट मात्र हेर्न सक्ने बाध्यताले गहिरो विरहको भावना जगाउँछ। फुलेको रातो गुलाबको सुन्दरता र बिछोडको पीडाबिचको विरोधाभासले कविताको भावलाई अझ मार्मिक बनाएको छ। गुलाब, गमला र आँगन जस्ता प्रतीकमार्फत कविले कुनै प्रतिफलको अपेक्षा नगर्ने, धैर्यवान् र निःस्वार्थ प्रेमलाई चित्रण गरेका छन्। यस्तो प्रेम, जो प्राप्त नभए पनि जीवनभर मौन रूपमा हृदयमा बाँचिरहन्छ।

माया खोज्नेहरू

घृणासँग डराउँदैनन् ।

(माया र घृणा, पृष्ठ : ७७)

यस कवितामा कविले साँचो प्रेम खोज्ने मानिसहरू अस्वीकार, पीडा वा घृणासँग डराउँदैनन् भन्ने भाव व्यक्त गरेका छन्। वास्तविक प्रेम गर्ने व्यक्तिले आफ्नो प्रेमको बाटोमा आउने कठिनाइहरूलाई स्वीकार गर्छ किनकि उसको भावना असफलताको डर भन्दा बलियो हुन्छ। यहाँ "घृणा" ले केवल कसैको नराम्रो भावना मात्र होइन अस्वीकार, गलत बुझाइ र भावनात्मक पीडालाई पनि जनाउँछ। कविका अनुसार साँचो प्रेम गर्ने मानिसले कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो भावना त्याग्दैन। यी हरफहरूले प्रेमलाई धैर्य, साहस र आत्मिक बलसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्।

यस कवितामा कविले माया र घृणा जस्ता विपरीत भावनाहरूलाई गहिरो र भावनात्मक रूपमा चित्रण गरेका छन्। कविताभरि उनले विश्वास, चोट, निराशा र प्रेमका कारण उत्पन्न हुने पीडालाई आफ्नो अनुभवसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्। “तिमीलाई माया गरेँ, त्यही नै जीवनको ठुलो भुल भयो” भन्ने हरफले प्रेमबाट पाएको दुःख, पछुतो र मनको घाउलाई देखाउँछ तर कविताको अन्त्यतिर कवि केवल पीडामा सीमित हुँदैनन्, बरु प्रेमलाई एउटा बलियो र निडर भावनाका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। “माया खोज्नेहरू घृणासँग डराउँदैनन्” भन्ने अन्तिम हरफले प्रेम गर्ने मानिसले चोट, अस्वीकार वा घृणालाई पनि स्वीकार गर्न सक्ने क्षमता राख्छ भन्ने देखाउँछ। कविले एक्लोपन, सङ्घर्ष र भावनात्मक द्वन्द्वको वर्णन गर्दै प्रेम केवल प्राप्तिको कुरा नभई अनुभव, साहस र सहनशीलताको यात्रा हो भन्ने सन्देश दिएका छन्। यसरी कविताले माया र पीडा दुवै मानव जीवनका स्वाभाविक पक्ष हुन् भन्ने गहिरो भाव व्यक्त गर्छ।

देश पनि भनिरहेछ कर्णाली गरिब छ

भाेकमरी रअनिकाल छ

यथेष्ट स्कुल छैन, अभाव छ क्याम्पसकाे

उद्याेग छैन कारखाना खुलेकाे छैन ।

(कर्णाली, पृष्ठ : २२)

‘कर्णाली’ कवितामा कर्णाली नदीलाई कर्णाली प्रदेश र त्यहाँका जनजीवनको प्रतीक बनाइएको छ। नदी स्वच्छ, सुन्दर र अविरल बगिरहे पनि त्यस क्षेत्रका मानिसहरू गरिबी, बेरोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको अभाव, कमजोर पूर्वाधार तथा राजनीतिक उपेक्षाबाट पीडित छन् । कविले विम्ब र प्रतीक जस्ता साहित्यिक अलङ्कारहरूको प्रयोग गर्दै नदीको प्राकृतिक सौन्दर्य र जनताको कष्टपूर्ण जीवनबिच तुलना गरेका छन् । साथै, कर्णालीको विकासका नाममा सङ्कलन गरिएको बजेट र सहयोग दुरुपयोग हुने, केही व्यक्तिहरूले त्यसबाट व्यक्तिगत लाभ उठाएर विदेश जाने प्रवृत्तिप्रति पनि कविले व्यङ्ग्य गरेका छन् । कर्णालीमाथिबाट उड्ने जहाजले त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई जनाउँछ र त्यसबाट हुने प्रदूषणले स्वच्छ नदीलाई ढाकेजस्तै भ्रष्टाचार र स्वार्थले कर्णालीको विकासलाई पनि ढाकेको सन्देश दिन्छ। मोबाइलका रिङ्टोन, चुनावी पोस्टर र विभिन्न बैठकहरूको उल्लेख गरेर कविले आधुनिकता र राजनीतिक भाषण मात्र पर्याप्त नभई वास्तविक विकास र परिवर्तन आवश्यक रहेको देखाएका छन्।

देश तिम्रो, सत्ता तिम्रो

सरकार तिम्रो, पार्टी तिम्रो

र म पनि तिम्रो !

(भाेट, पृष्ठ : ६२)

यस कवितामा कविले चुनावको समयमा नेताहरूले जनतासँग गर्ने भाषण र व्यवहारलाई देखाएका छन्। उनीहरू देश, सरकार र सबै कुरा जनताकै लागि भएको दाबी गर्छन् र जनतालाई आफूलाई विश्वास गरेर साथ दिन आग्रह गर्छन् तर चुनाव जितेपछि धेरै नेताहरूले आफ्ना वाचा बिर्सन्छन्। बारम्बार झुटा आश्वासन र अपूरा वाचाका कारण जनताको विश्वास र सम्मान हराउँदै गएको छ । यहाँ कविले विम्बहरूकाे प्रयाेग गर्दै नेताहरूले बोलेका कुरा र गरेका कामबिचको ठुलो फरकलाई प्रस्तुत गरेका छन्। यस अंशले राजनीतिक वाचा सजिलै विश्वास नगरी सोचेर निर्णय गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।

"भोट" कविताले चुनावको समयमा केही राजनीतिक दल र नेताहरूले गर्ने झुटा वाचा र जनतालाई गर्ने छलको चित्रण गरेको छ। उनीहरूले सडक, विद्यालय, अस्पताल, रोजगारी र विकासका धेरै वाचा गर्छन्, विशेष गरी गाउँका मानिसहरूलाई । कतिपय अवस्थामा उनीहरूले पैसा, उपहार वा झुटा आश्वासन दिएर भोट किन्ने प्रयास पनि गर्छन्। कविले यस्तो बेइमानीपूर्ण व्यवहारको आलोचना गर्दै यसको असर सामान्य नागरिकले भोग्नुपर्ने देखाएका छन् । यस कविताले देशको भविष्य जनताको हातमा हुन्छ, किनकि नेता छान्ने अधिकार जनताकै भोटमा निर्भर हुन्छ भन्ने सन्देश पनि दिन्छ। यदि नागरिकले राम्रोसँग नसोची भोट दिए वा नेताहरूका हरेक वाचामा विश्वास गरे भने उनीहरू फेरि निराश हुन सक्छन्। सरल भाषा, विम्ब र प्रतीकको प्रयोग गर्दै कविले नागरिकलाई सचेत भएर भोट दिन, नेताहरूलाई प्रश्न गर्न र इमानदार तथा जिम्मेवार नेतृत्व छान्न प्रेरित गरेका छन्। कविताको मुख्य सन्देश भनेको लोकतन्त्र बलियो तब मात्र हुन्छ जब नागरिकले आफ्नो भोट जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्छन् र नेताहरूलाई उनीहरूको कामप्रति उत्तरदायी बनाउँछन्।

डा. नवराज लम्सालद्वारा रचित यो कविता-सङ्ग्रह समाजको सङ्घर्ष र कविका व्यक्तिगत अनुभूति दुवैलाई प्रतिविम्बित गर्ने एक सशक्त कृति हो। उनले मानवीय भावना र विभिन्न परिस्थितिबारे चर्चा गर्न प्राकृतिक तथा मानव-निर्मित वस्तुहरूलाई रूपकका रूपमा प्रयोग गरेका छन् । पाठकहरूलाई कविता पढ्न सहज बनाउन कविले सरल भाषा र प्रतीकको प्रयोग गरेका छन्। प्रत्येक कविताको आफ्नै विशिष्ट अर्थ छ, जसलाई पाठकहरूले स्पष्ट रूपमा बुझ्न सक्छन्। पुस्तकमा समेटिएका साना-साना विवरणहरूका कारण अधिकांश कविताहरू बुझ्न र तिनबाट महत्त्वपूर्ण सन्देश ग्रहण गर्न सजिलो छ। समग्रमा भन्नुपर्दा, यो एक सरल र बोधगम्य पुस्तक हो जसबाट हामी महत्त्वपूर्ण ज्ञान प्राप्त गर्न सक्छौँ।