Share:

नेपालमा आएको विनाशकारी बाढी

नेपाल प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण देश हो। यहाँ हिमाल, पहाड, नदी, झरना तथा हरियाली वनजङ्गल प्रशस्त छन्। तर नेपालको यही भौगोलिक बनावटका कारण बाढी, पहिरो र हिमपहिरोजस्ता प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम पनि धेरै छ। पछिल्लो समय नेपालमा आएको विनाशकारी बाढीले देशमा ठूलो जनधनको क्षति पुर्‍याएको छ।

२०२६ अगस्ट २६ मा नेपालको उत्तरी क्षेत्रमा अचानक ठूलो बाढी आएको थियो। विशेषगरी नेपाल–चीन सीमाना नजिकका हिमाली क्षेत्रमा यसको प्रभाव निकै ठूलो देखिएको थियो। प्रारम्भिक विवरणअनुसार हिमनदी तथा चट्टानको ठूलो भाग खस्दा नदीमा अत्यधिक पानी, माटो, ढुङ्गा र हिउँ मिसिएर शक्तिशाली बाढी आएको थियो।

यो बाढी सामान्य वर्षाका कारण आउने बाढीभन्दा फरक थियो। बाढी निकै तीव्र गतिमा आएकाले मानिसहरूलाई सुरक्षित स्थानमा जान पर्याप्त समय मिलेन। नदीको बहाव अचानक बढेपछि नदी आसपासका बस्ती, सडक, पुल तथा अन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको समाचारमा उल्लेख गरिएको छ।

बाढीका कारण रसुवा तथा आसपासका हिमाली क्षेत्रमा विशेष रूपमा ठूलो असर परेको छ। केही बस्तीका घर तथा अन्य संरचना बगाएको र नदीको स्वरूपसमेत परिवर्तन भएको विवरण सार्वजनिक भएका छन्। यस घटनाले हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरू प्राकृतिक विपत्तिका अगाडि कति जोखिममा छन् भन्ने स्पष्ट देखाएको छ।

यस विपत्तिमा ठुलो सङ्ख्यामा मानिसहरूको ज्यान गएको र धेरै मानिस अझै बेपत्ता रहेको प्रारम्भिक विवरणहरू सार्वजनिक भएका छन्। विभिन्न समाचार संस्थाहरूले मृतक तथा बेपत्ताको सङ्ख्या फरक–फरक रूपमा उल्लेख गरेका छन्। उद्धार तथा खोजी कार्य जारी रहेकाले अन्तिम तथ्याङ्क पछि मात्र स्पष्ट हुने सम्भावना छ।

बाढीले मानिसको जीवनमा मात्र होइन, भौतिक संरचनामा पनि ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। सडक तथा पुलहरू भत्किएका छन् भने केही विद्युत् तथा जलविद्युत् संरचनामा समेत असर परेको छ। महत्वपूर्ण यातायात मार्ग अवरुद्ध हुँदा उद्धार टोलीलाई प्रभावित क्षेत्रमा पुग्न कठिनाइ भएको छ।

बाढीको अर्को ठूलो असर स्थानीय जनजीवनमा परेको छ। घरबार गुमाएका मानिसहरू सुरक्षित स्थानमा जान बाध्य भएका छन्। कतिपय परिवारले आफ्ना आफन्त गुमाएका छन् भने कतिपयले अझै बेपत्ता आफन्तको खोजी गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा पीडित मानिसहरूलाई खाना, पानी, कपडा, औषधि तथा अस्थायी बसोबासको आवश्यकता पर्छ।

बाढीपछि नेपाल सरकार, सुरक्षा निकाय तथा स्थानीय उद्धार टोलीहरू खोज तथा उद्धार कार्यमा सक्रिय भएका छन्। नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी तथा अन्य सम्बन्धित निकायहरूले प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार र राहत पुर्‍याउने प्रयास गरिरहेका छन्। कठिन हिमाली भूगोल तथा क्षतिग्रस्त सडकका कारण उद्धार कार्य भने निकै चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

यस घटनाले नेपालको भौगोलिक अवस्थाका कारण उत्पन्न हुने जोखिमलाई पनि स्पष्ट रूपमा देखाएको छ। नेपालका धेरै नदीहरू हिमाल तथा पहाडबाट तीव्र गतिमा तलतिर बग्छन्। साँघुरा नदी उपत्यका तथा भिरालो जमिनका कारण माथिल्लो क्षेत्रमा आएको पानी वा पहिरोले तलका बस्तीमा अचानक ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

नेपालमा बाढीको जोखिम मनसुनको समयमा अझ बढ्ने गर्छ। सामान्यतया जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म हुने मनसुनले नेपालको अधिकांश वार्षिक वर्षा गराउँछ। अत्यधिक वर्षाका कारण नदीमा पानीको मात्रा बढ्ने तथा पहाडी क्षेत्रमा पहिरो जाने सम्भावना पनि हुन्छ।

बाढीको जोखिमलाई अहिले जलवायु परिवर्तनसँग पनि जोडेर हेर्न थालिएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिले हिमनदी, हिउँ तथा उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको जमिनलाई अस्थिर बनाउन सक्छ। यसले हिमपहिरो, हिमताल फुट्ने बाढी तथा अन्य आकस्मिक विपत्तिको जोखिम बढाउन सक्छ। यद्यपि कुनै एउटा घटनालाई जलवायु परिवर्तनकै कारण भएको हो भनेर निश्चित गर्न थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

यस बाढीले नेपालको विपद् पूर्वतयारी प्रणालीलाई अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ। नदीको पानीको सतह निगरानी गर्ने प्रणाली, मौसम पूर्वानुमान, हिमनदी तथा हिमतालको नियमित निरीक्षण र समयमै चेतावनी दिने व्यवस्था प्रभावकारी हुनुपर्छ। समयमै सूचना पाएमा जोखिमयुक्त क्षेत्रका धेरै मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न सकिन्छ।

बाढीबाट बच्न सर्वसाधारणले पनि सावधानी अपनाउनुपर्छ। नदी किनारमा घर बनाउँदा जोखिमको उचित मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। लगातार भारी वर्षा भइरहेका बेला नदी, खोला तथा पहिरोको जोखिम भएका क्षेत्रमा अनावश्यक रूपमा जानु हुँदैन। सरकारी चेतावनी तथा उद्धार निकायका निर्देशनलाई गम्भीरतापूर्वक पालना गर्नुपर्छ।

बाढीले वातावरणमा पनि नकारात्मक असर पार्छ। बाढीसँगै बगेर आएको माटो, ढुङ्गा तथा फोहोरले नदी र वरपरका क्षेत्रलाई प्रदूषित गर्न सक्छ। वनजङ्गल, खेतीयोग्य जमिन तथा वन्यजन्तुको बासस्थानमा समेत क्षति पुग्न सक्छ। त्यसैले विपत्तिपछि मानिसहरूको पुनःस्थापनासँगै वातावरण संरक्षणमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ।

यस विपत्तिले नेपाली समाजमा एकता र सहयोगको महत्त्व पनि देखाएको छ। प्राकृतिक विपत्तिको समयमा छिमेकी, स्थानीय समुदाय, सुरक्षा निकाय, स्वास्थ्यकर्मी तथा विभिन्न सङ्घसंस्थाहरूले एकअर्कालाई सहयोग गर्नुपर्छ। पीडित परिवारलाई राहत उपलब्ध गराउनुका साथै आवश्यक मानसिक तथा सामाजिक सहयोग पनि प्रदान गर्नुपर्छ।

बाढीपछि पुनर्निर्माण गर्नु सजिलो काम होइन। भत्किएका सडक तथा पुल पुनःनिर्माण गर्न ठूलो आर्थिक स्रोत आवश्यक पर्छ। घर, विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी, विद्युत् आयोजना तथा खानेपानीका संरचना पुनःस्थापना गर्न पनि लामो समय लाग्न सक्छ। त्यसैले सरकारले तत्काल राहतसँगै दीर्घकालीन पुनर्निर्माणको योजना बनाउनुपर्छ।

नेपालजस्तो हिमाली देशमा प्राकृतिक विपत्तिको जोखिमलाई पूर्ण रूपमा हटाउन सम्भव नहुन सक्छ। तर वैज्ञानिक अध्ययन, उचित योजना, सुरक्षित बस्ती विकास, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली तथा जनचेतनाका माध्यमबाट विपत्तिबाट हुने क्षति धेरै कम गर्न सकिन्छ। विपत्ति आउनुअघि नै तयारी गर्नु विपत्ति आएपछि मात्र उद्धार गर्नुभन्दा धेरै प्रभावकारी हुन्छ।

अन्त्यमा, नेपालमा आएको यो विनाशकारी बाढी हामी सबैका लागि गम्भीर चेतावनी हो। यस घटनाले प्राकृतिक शक्तिका अगाडि मानिसको कमजोरी देखाउनुका साथै राम्रो तयारी र सावधानीको आवश्यकता पनि सम्झाएको छ। बाढीमा ज्यान गुमाउनेहरूप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली तथा प्रभावित परिवारप्रति गहिरो सहानुभूति व्यक्त गर्दै भविष्यमा यस्ता विपत्तिबाट कमभन्दा कम क्षति हुने गरी नेपालले आफ्नो विपद् व्यवस्थापन प्रणाली अझ बलियो बनाउनुपर्छ।