Share:

विषय परिचयः

असल नाम नोहरराम गुप्ता रहेको तर साहित्यिक जगतमा प्रवेश गर्दा “भवानी भिक्षु” नाम अप्नाएका यस पुस्तकका सर्जक एउटा महान् नेपाली कथाकार तथा उपन्यासकार हुन्। वि.सं.१९६६ जेठ २१ गते कपिलवस्तुस्थित तौलीहवामा जन्म लिएका यी साहित्यकारले आफ्नो एउटा प्रसिद्ध उपन्यास “आगत” का लागि मदन पुरस्कारको उच्च साहित्यिक सम्मान पनि पाउन सफल भएका हुन् । उनले ‍ आगतबाहेक कविता, कथा र उपन्यासका विधामा सीमित रहेर अन्य विभिन्न लेखहरू लेखेका छन्, जसमध्ये त्यो फेरि फर्कला ? कथा कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको पाठ्यपुस्तकअन्तर्गत पाठ ६ मा समावेश पनि गरिएको छ। नेपाली साहित्यमा ताराझैँ चम्किरहने यी साहित्यकारको मृत्यु वि सं २०३८ वैशाख ४ गते भए तापनि उनका विभिन्न कृतिरचनाहरूका माध्यमबाट उनी नेपाली साहित्यमा रुचि राख्ने सम्पूर्ण नेपालीहरूका मनमा अमर हुन सफल भएका छन् । उनी यस पुस्तकका रचनाकार पनि हुन् ।

यस पुस्तकको पहिलो संस्करण वि सं २०३४ मा भएको थियो । हामीले मासिक पुस्तकको रूपमा अध्ययन गर्न हात हातमा पाएको पुस्तक चाहिँ वि सं २०८० मा निस्केको संस्करण हो । कुल ११२ पानामा फैलिएको यस उपन्यासको मूल्य रू. २८० रहेको छ । यस पुस्तकको आवरण डिजाइनका काम टाइम्स क्रियशनले गरेका हुन् ।

विषयवस्तुः

पुस्तकको नाम “पाइप नं २” देखेपछि स्वभाविक रूपमा मलाई यो उपन्यास अन्य कुनै उपन्यासको दोस्रो भाग जस्तो लागेको थियो । कथा सुरु भएको ढङ्गले पनि त्यतैतिर सङ्केत गर्थ्यो, त्यसैले मैले आफ्नो जिज्ञासा गुरुआमा समक्ष राखेँ । गुरुआमाले हामीलाई अन्य पुस्तकहरूविपरित पहिलो पानाबाट होइन, पाना ९८ बाट चाहिँ पढ्न सुरु गर्ने सल्लाह दिनुभयो । त्यहाँ पाइप कथा समावेश थियो । यस पुस्तकको मुख्य घटनाक्रम तथा पृष्ठभूमि यो भागमा थियो । पाना ९८ देखि ११२ सम्म फैलिएको यस भागमा नेलीको बाल्यकाल र युवाअवस्थाको चित्रण गरिएको छ ।

नेली आफ्नाे परिवारकी जेठी छोरी थिइन् । एक्लो सन्तान हुँदा सबै आवश्यक्ताहरूको परिपूर्ति भएको र जीवनस्तरमा केही बाधा नआएको नेलीको जीवनमा भाइबहिनीहरूको जन्म भएपश्चात् उनलाई अभाव महसुस गर्नु पर्यो । उनी विभिन्न आधारभूत सेवासुविधाबाट वञ्चित हुन पुगिन् । उनले सानै हुँदा अन्य कठिनाइहरू पनि सहनु परेको थियो । उनलाई आफ्नो काकाको छोरीको सारी निकै मन परेको थियो । उनलाई त्यस्तै सारी लगाएर चिटिक्क परेर विद्यालय जाने ठुलो इच्छा थियो । उनको त्यही इच्छाको गलत अवसर उठाएर उनको काकाको छोराले उसलाई सारी किनाइदिने नाममा एक्लै लगेर यौन दुर्व्यवहार गरेका थिए । यस्तो घटनाले उनको दिमागमा गहिरो छाप छोडेको थियो।

उनको आमाबुबाले उनको शिक्षाको लागि पनि पैसा जुटाउन नसकेको अवस्था हुँदा उनी यौनव्यापारमा संलग्न भई आर्थिक उपार्जन गर्न बाध्य भइन् । यौनव्यवसाय नै गरिरहेर एमएसम्म अध्ययन गरेकी नेलीलाई पछि गएर यौनव्यापार त्याग्ने मनस्थिति उत्पन्न भयो । पढाइमा निकै सिपालु रहेकी कारण उनले एउटा छात्राहरू मात्र पढ्ने कलेजमा शिक्षिकाको रूपमा सजिलै जागिर पाइन् ।

आफ्नो विगतको कारण नेलीले अत्यन्तै विद्रोही चरित्रको विकास गर्छिन् । विद्रोही स्वभाव भएका कारण नै चर्चित नेलीले बम्भाेला नामको एक युवकसँग प्रेम सम्बन्ध विस्तार गरिरहेको देख्दा सबै मानिसहरू निकै नै अचम्मित हुन्छन् । बम्भाेला एउटा निकै नै सम्पन्न सूचिकार थियो । यसरी नेली जस्तो स्वतन्त्र र विद्रोही स्वभाव भएकी महिलाले कसैसँग प्रेम सम्बन्धमा प्रवेश गरेको कुरा समाजका धेरै मानिसहरूलाई स्वीकार्य भएन । विशेष गरी उनी अध्यापन गरिरहेको कन्या विद्यालयमा यस विषयलाई लिएर विभिन्न टिकाटिप्पणी र आलोचना हुन थाल्यो । कतिपय मानिसहरूले उनको विगतलाई आधार बनाएर उनको चरित्रमाथि प्रश्न उठाउन थाले ।

यसै क्रममा नेली र बम्भाेलाबिच विभिन्न विषयमा गम्भीर संवादहरू हुन्छन् । उनीहरू प्रेम, नैतिकता, समाजको दृष्टिकोण तथा मानव जीवनका मूल्यबारे छलफल गर्छन् । बम्भाेला नेलीको विगतलाई नकारात्मक रूपमा नहेरी उनको व्यक्तित्व र क्षमताको सम्मान गर्छन्। उनले नेलीलाई समाजको आलोचनाबाट डराउनु नपर्ने र आफ्नो जीवन आफ्नै तरिकाले जिउन सकिने कुरा सम्झाउँछन् ।

कथाको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रसङ्गमा नेलीले एउटा कार्यक्रमको आयोजना गर्छिन् । सो कार्यक्रम एउटा होटलको हलमा सम्पन्न हुन्छ, जहाँ विद्यार्थी, शिक्षक तथा अन्य व्यक्तिहरूको उपस्थिति हुन्छ । कार्यक्रममा नेलीले महिलाको सम्मान, लज्जा, सामाजिक मूल्य तथा नैतिकताको विषयमा प्रभावशाली भाषण दिन्छिन्। उनको भाषणले उपस्थित सबैलाई प्रभावित बनाउँछ र हलमा बारम्बार तालीको गडगडाहट सुनिन्छ। यस घटनाले नेलीको आत्मविश्वास र समाजमा उनको बौद्धिक क्षमता स्पष्ट देखिन्छ।

कार्यक्रम समाप्त भएपछि नेली र बम्भाेला पुनः भेटिन्छन् र उनीहरूबीच जीवन, सफलता तथा भविष्यका विषयमा छलफल हुन्छ। यस क्रममा बम्भाेलाले नेलीप्रति आफ्नो सम्मान र विश्वास व्यक्त गर्दै उनलाई एउटा हार उपहार दिन्छन्। सबै छात्राहरूलाई जम्मा पारेर त्यस्तो कार्यक्रम गरेको नेलीले पढाउने विद्यालयको प्रधानाध्यापकलाई भने पटक्कै मन परेन, अभिभावक तथा अन्य शिक्षककहरूले पनि नेलीलाई विद्यालयबाट हटाउन पहल गरे तर अन्ततः नेलीले प्रधानाध्यापकलाई पनि बुझाउँछिन्, सम्झाउँछिन् त्यसैले उनी शिक्षिकाको पदबाट हट्दिनन्।

यस घटनापछि नेली र बम्भोलाको सम्बन्ध अझ नजिकिँदै जान्छ। उनीहरू विभिन्न अवसरमा भेटेर जीवन, समाज र भविष्यका विषयमा कुराकानी गर्न थाल्छन्। बम्भोला नेलीप्रति सहानुभूति र सम्मान राख्ने व्यक्ति भएको देखिन्छ। उनले नेलीको विगतलाई कमजोरीका रूपमा नहेरी उनको सङ्घर्ष र व्यक्तित्वलाई बुझ्ने प्रयास गर्छन् । यही कारणले उनीहरूबीचको सम्बन्ध क्रमशः गहिरिँदै जान्छ।

यद्यपि समाजले भने उनीहरूको सम्बन्धलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्दैन। बम्भोलाका साथीहरूले पनि नेलीको विगतका कारण उनीसँग दूरी कायम गर्न सल्लाह दिन्छन्। अर्कोतर्फ नेलीको परिवारले पनि बम्भोलासँग सम्बन्ध राख्नु उचित नहुने कुरा व्यक्त गर्छ। तर नेली आफ्नो निर्णयमा दृढ रहन्छिन्। उनले आफ्नो जीवनका बारेमा निर्णय आफैँ गर्ने अडान लिन्छिन् र अरूको दबाबलाई खासै महत्त्व दिँदिनन्।

कथाको अर्को चरणमा नेली र बम्भोलाबीच विवाहको विषयमा समेत छलफल हुन्छ। एकदिन उनीहरू सँगै बसिरहेको बेला बम्भोलाले आफूले चाँडै विवाह गर्ने सोच बनाएको कुरा उल्लेख गर्छन् र नेलीलाई पनि आफ्नो जीवन व्यवस्थित बनाउन सुझाव दिन्छन्। यो कुरा सुनेपछि नेलीले आफ्ना भावनाहरू प्रकट गर्छिन्। उनी आफ्नो विगतका कारण आफूलाई योग्य नठान्ने सोच राख्छिन्। आफ्नो अतीतले बम्भोलाको प्रतिष्ठा र भविष्यमा नकारात्मक असर पर्न सक्ने डर उनको मनमा हुन्छ।

तर बम्भोला भने नेलीको विगतलाई बेवास्ता गर्दै उनीसँग नै विवाह गर्ने इच्छा व्यक्त गर्छन्। यस प्रस्तावले नेलीलाई भावुक बनाउँछ। सामान्यतया दृढ र निडर देखिने नेलीको आँखामा समेत आँसु देखिन्छ। यद्यपि उनले आफूलाई बम्भोलाका लागि उपयुक्त साथी ठान्दिनन्। उनले बम्भोलाको जीवन र प्रतिष्ठालाई जोखिममा पार्न नचाहेको कारण देखाउँदै आफू पछि हट्ने निर्णय लिन्छिन्।

अन्ततः नेलीले आफ्नो विगत, समाजको दृष्टिकोण र बम्भोलाको भविष्यलाई ध्यानमा राख्दै त्यहाँबाट टाढा जाने निर्णय गर्छिन्। यसरी कथाको अन्त्य नेलीको आत्मसङ्घर्ष, त्याग र समाजप्रतिको कठोर यथार्थलाई देखाउँदै समाप्त हुन्छ। नेलीको जीवनले समाजले व्यक्तिको विगतलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्छ भन्ने प्रश्न उठाउँदै पाठकलाई गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य बनाउँछ ।

आलाेचनात्मक विश्लेषण:

यस उपन्यासमा नारीलाई वेश्या बनाउने बाध्यात्मक पितृसत्तात्मक समाजको चित्रण गरिएको छ। यौनव्यापारमा संलग्न अधिकांश महिला आफ्नो र‍हर वा इच्छाले नभई बाध्यता र विवशताका कारण त्यस्तो माध्यमबाट आर्थिक उपार्जन गर्छन्। ती महिलाहरूका लागि बाध्यताको सिर्जना गर्ने पुरुष हुन्छन् तर त्यही पुरुषले नै पछि ती महिलाहरूलाई वेश्यावृत्तिको आरोप लगाउँछन्, उनको चरित्रको निन्दा गर्छन् र सामाजिक बहिष्कार गर्ने प्रयास पनि गर्छन्। यो हाम्रो समाजको दुःखद यथार्थ हो। समजाले सधैँ वेश्या हुन बाध्य महिलाहरूमा औँला उठाउँछ तर ती महिलालाई वेश्या बनाएका पुरुषहरूमाथि कहिल्यै औँला उठाउँदैन । परापूर्वकालदेखि महिलाहरूमाथि भएको यौनिक शोषण र अत्याचारविरुद्ध बोल्ने समयको माग हुँदाहुँदै पनि समाज मौन रहन्छ।

नेलीको जीवन यस यथार्थको प्रतिनिधि पात्रको रूपमा देखिन्छ। आर्थिक अभाव, सामाजिक दबाब र परिस्थितिको कारण उनी यस्तो पेशामा संलग्न हुन बाध्य हुन्छिन् तर पछि उनले शिक्षित भई सम्मानजनक जीवन जिउने प्रयास गर्दा पनि समाजले उनको विगतलाई आधार बनाएर उनलाई स्वीकार गर्न हिचकिचाउँछ। यसरी नेलीको सङ्घर्षले हाम्रो समाजमा विद्यमान अन्यायपूर्ण दृष्टिकोणलाई उजागर गरेको छ।

म यो पुस्तक पढ्दा निकै अचम्मित भएँ । भवानी भिक्षुद्वारा ५० वर्ष अघि लेखिएको किताब अहिलेसम्म समसामयिक छ । यसमा उठाइएका विविध प्रश्नहरू, विविध समस्याहरू अहिलेसम्म पनि सान्दार्भिक नै छन् । यस पुस्तकले यौनव्यापार तथा त्यस्ता क्रियाकलापहरूमा संलग्न रहेका वा भएका महिलाहरूमाथिको कलङ्कलाई न्यून गर्ने उदेश्य राखेको छ। आजभन्दा ५० वर्ष पहिला यस्तो संवेदनशील विषयमा खुलेर बोल्ने भवानी भिक्षुको साहस र अठोट वास्तवमा नै प्रशंसनीय छ। यस कृतिले पाठकलाई समाजमा विद्यमान असमानता र अन्यायबारे गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य बनाउँछ।

निष्कर्ष तथा सिफारिसः

समग्र रूपमा हेर्दा “पाइप नं २” उपन्यासले नेलीको जीवनमार्फत समाजमा विद्यमान अन्यायपूर्ण दृष्टिकोण र दोहोरो मापदण्डलाई प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गरेको देखिन्छ। कथामा नेलीले भोगेका विभिन्न कठिनाइ, उनको आत्मसङ्घर्ष तथा सम्मानजनक जीवन जिउने प्रयासले पाठकलाई गहिरो रूपमा प्रभावित पार्छ। यस कृतिले व्यक्तिको विगतलाई आधार बनाएर मात्र उसको मूल्याङ्कन गर्नु उचित हुँदैन भन्ने सन्देश पनि दिन्छ। साथै, समाजमा रहेको पितृसत्तात्मक सोच र त्यसले महिलाको जीवनमा पार्ने प्रभावलाई उजागर गर्दै उपन्यासले पाठकलाई सामाजिक यथार्थबारे गम्भीर रूपमा सोच्न प्रेरित गर्दछ।

यद्यपि यो उपन्यास साहित्यिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण र विचारोत्तेजक कृति भए पनि कक्षा १० का विद्यार्थीहरूका लागि भने पूर्ण रूपमा उपयुक्त नहुन सक्छ भन्ने मेरो धारणा छ। पुस्तकमा प्रयोग गरिएको भाषा कतिपय स्थानमा जटिल देखिन्छ र कथाभित्र भएका मनोवैज्ञानिक छलफलहरू पनि सबै विद्यार्थीहरूले सजिलै बुझ्न सक्ने किसिमका छैनन्। मैले स्वयं पनि यो पुस्तक पढ्दा र यसको आशय बुझ्ने क्रममा केही कठिनाइ अनुभव गरेको थिएँ। साथै, यसमा उठाइएका केही विषयवस्तुहरू विद्यार्थीहरूको उमेरअनुसार केही परिपक्व प्रकृतिका पनि लाग्छन्। त्यसैले यो कृति राम्रो र महत्त्वपूर्ण भए पनि यसको अध्ययन उच्च कक्षाका विद्यार्थी वा परिपक्व पाठकहरूका लागि अझ उपयुक्त हुने देखिन्छ।