Share:

‘मसान’ : सामाजिक यथार्थ र नारी स्वतन्त्रताको आवाज

१. विषय परिचय / विषय प्रवेश

नेपाली सामाजिक नाटक ‘मसान’ गोपालप्रसाद रिमालद्वारा लेखिएको साहित्यिक कृति हो। नेपाली साहित्यको आधुनिक लेखक गोपालप्रसाद रिमाल एक सामाजिक विषयको चर्चा गर्ने व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित छन्। नेपाली कवितामा गद्य शैली भित्र्याउने लेखक गोपालप्रसाद रिमाल नै हुन्। वि.सं. २००३ मा प्रकाशित 'मसान' नाटक नेपाली नाटक आधुनिक मनोवैज्ञानिक कृति हो।

वि.सं. २००३ मा प्रकाशित 'मसान' नाटक नेपाली नाटकमा नारीवादी चेतनाको प्रतिनिधित्व गर्ने अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कृति हो । यस कृतिले नेपालको तत्कालीन समाजमा अवस्थित नारीमाथि गरिने भेद र आधारित शोषणलाई पर्दाफास गरेको छ। यसले विशेष गरी नारीलाई केवल पुरुषको वासना मेट्ने 'भोग्या' र वंश निरन्तरताका लागि 'सन्तान उत्पादन गर्ने साधन'का रूपमा मात्र हेर्ने तत्कालीन समाजको स्वार्थी सोचलाई उदाङ्गो पारेको छ।

'मसान' केवल एउटा साधारण पारिवारिक कथा वा घटनाक्रमको विवरण मात्र होइन। प्राचीन मूल्यमान्यताहरू विरुद्ध नारीहरूको स्वतन्त्रतालाई प्रवर्धन गरिएको छ। यस नाटकलाई तत्कालीन सामाजिक मान्यता र विचारको विद्रोहकाे रूपमा लिन सकिन्छ।

२. विषयवस्तु

'मसान' नाटकको कथावस्तु तत्कालीन काठमाडौँ उपत्यकाको एउटा मध्यमवर्गीय र सामन्ती सोच भएको पारिवारिक परिवेशमा आधारित छ। यस नाटकका सम्पूर्ण घटनाक्रमहरू मूलतः कृष्ण, युवती तथा हेलेन र दुलही गरी यी तीन मुख्य पात्रहरूको सम्बन्ध, आन्तरिक द्वन्द्व र मानसिक उतारचढाव वरिपरि घुमेका छन्।

कथाको उठान कृष्ण र युवतीको बाह्य रूपमा सुखी देखिने वैवाहिक जीवनबाट हुन्छ। युवती एक निष्कपट, भावुक र पतिलाई नै आफ्नो सबै थोक मान्ने सोझी नारी हुन्। उनमा आमा बन्ने तीव्र चाहना हुन्छ तर विवाहको लामो समयसम्म पनि बच्चा नभएपछि समाजले उनलाई नै दोषी बनाउँछ। यही सामाजिक दबाब र हीनभावका कारण युवतीले पतिको वंश थाम्न र कृष्णलाई खुसी पार्नका लागि आफैँ अगाडि सरेर दोस्रो विवाह गर्न बाध्य हुन्छिन् ।

अर्कोतर्फ, कृष्ण भने बाहिर सोझो देखिए पनि असाध्यै स्वार्थी पुरुष हुन्। उनी युवतीको सुगठित शरीर र सौन्दर्य रूप सधैँभरि उपभोग गरिरहन चाहन्छन्। सन्तान भएमा युवतीको रूप बिग्रिन्छ र आफ्नो शारीरिक आनन्द घट्छ भन्ने सोचले गर्दा उनी युवतीलाई गोप्य रूपमा गर्भनिरोधक औषधि खुवाउँछन् ।

युवतीको दबाबपछि कृष्णले वंश जोगाउने निहुँमा एउटी सानी उमेरकी अबोध बालिका दुलहीसँग दोस्रो विवाह गर्छन्। दुलही उमेरले निकै सानी, निष्पाप र दुनियाँको छलकपटबारे केही नबुझेकी पात्र हुन्। कृष्ण उनलाई केवल आफ्नो कामवासना र वंश थाम्ने साधनका रूपमा प्रयोग गर्छन्। उता युवतीले भने दुलहीलाई सौताको रूपमा हेरेर डाह वा ईर्ष्या गर्नुको साटो आफ्नै सानी बहिनी वा छोरीजस्तै माया र संरक्षण दिन्छिन्।

तर नाटकमा त्यतिवेला ठुलो हलचल आउँछ र अकल्पनीय मोड लिन्छ, जब कृष्णले आफूलाई सन्तान नहोस् भनेर वर्षौँदेखि विष सरह औषधि खुवाउँदै आएको छलपूर्ण हर्कत युवतीले थाहा पाउँछिन्। आफूलाई सन्तानहीन बनाएर अर्की बालिकामाथि अत्याचार गर्ने पतिको यो असली अनुहार देखेर युवतीको साँचो माया, विश्वास र हृदय पुरै भत्किन्छ।

पतिको यो क्रूरता र अमानवीय व्यवहार थाहा पाएपछि युवतीभित्र लामो समयदेखि गुम्सिएको चेतना र विद्रोहको ज्वाला बल्छ। जुन घरमा नारीका इच्छा, भावना, खुसी र अस्तित्वलाई हरेक दिन तड्पाएर मारिन्छ, त्यो घर नभएर 'मसान' (चिता वा मसानघाट) मात्र हो भन्ने उनले बुझ्छिन्। त्यसपछि उनले पुरुषको सामन्ती दम्भ र अत्याचारका विरुद्ध कडा विद्रोह गर्ने निर्णय गर्छिन्। उनी कृष्णको सम्पत्ति, आडम्बर र अत्याचारलाई पूर्ण रूपमा लत्याएर त्यो मसानरूपी घर सधैँका लागि छाडेर हिँड्छिन् । निस्कनुअघि उनले अबोध दुलहीलाई पनि पुरुषको यस्तै छल र शोषणबाट जोगिन तथा आफ्नो अधिकारका लागि सचेत रहन चेतावनी दिन्छिन्। यसरी कृष्णको स्वार्थ, दुलहीको असहायपन र युवतीको क्रान्तिकारी विद्रोहसँगै कथा अन्त्यतर्फ अघि बढ्छ।

३. आलोचनात्मक विश्लेषण / पुस्तकप्रति मेरो दृष्टिकोण

सबल पक्षहरू:

सशक्त नारीवादी विद्रोही चेतना: वि.सं. २००३ जस्तो कठोर सामन्ती र सामाजिक बन्धनहरू भएको समयमा लेखिएको भए तापनि यस नाटकले प्रस्तुत गरेको नारीवादी चेतना अत्यन्तै प्रगतिशील छ। नारीलाई पुरुषको 'खेलौना' वा उपभोग्य वस्तु नभई स्वतन्त्र अस्तित्व, स्वाभिमान र विवेक भएको प्राणीका रूपमा उभ्याउनु यसको सबैभन्दा ठुलो सबल पक्ष हो।

प्रतीकात्मक र सार्थक शीर्षक: 'मसान' शीर्षक आफैँमा अत्यन्त गहिरो, अर्थपूर्ण र प्रतीकात्मक छ। जसरी मसानघाटमा मृत शरीरहरूलाई जलाएर भस्म पारिन्छ, त्यसै गरी पुरुषप्रधान समाजको चौघेराभित्र नारीका सपना, भावना, मातृत्व र अस्तित्वलाई दिनहुँ जलाइन्छ भन्ने कटु सत्यलाई शीर्षकले सार्थक रूपमा पुष्टि गर्छ।

मनोवैज्ञानिक तथा यथार्थपरक संवाद:

नाटकका संवादहरू छोटा, तिखा, बोलीचालीका र पात्रहरूको आन्तरिक मनोविज्ञान एवं मानसिक द्वन्द्वलाई सहजै उजागर गर्ने खालका छन्।

दुर्बल पक्षहरू:

अन्त्यको अस्पष्टता: मुख्य पात्र युवतीले विद्रोह गरेर घर छाडेर हिँडेपछि उनको गन्तव्य के हुन्छ र उनको भविष्य कसरी अगाडि बढ्छ भन्ने कुरालाई नाटककारले स्पष्ट पारेका छैनन्, जसले पाठकमा केही अन्योल सिर्जना गर्छ।

परिवेशको सीमितता: नाटकको कथावस्तु मुख्यतया एउटै घरको आन्तरिक कोठा र मध्यमवर्गीय पारिवारिक वातावरणमा मात्र सीमित रहेकाले यसले व्यापक सामाजिक आयामहरूलाई समेट्न सकेको छैन।

निष्कर्ष:

गोपालप्रसाद रिमालद्वारा लिखित 'मसान' नाटक एक ऐतिहासिक कृति हो। यस नाटकले तत्कालीन राणाकालीन तथा परम्परावादी नेपाली समाजभित्र गुम्सिएर रहेका नारी उत्पीडन, लिङ्गका आधारमा हुने विभेद, पुरुषप्रधान मानसिकता र मानसिक अत्याचारहरूलाई अत्यन्तै निडर ढङ्गले उजागर गरेको छ। नारीलाई केवल पुरुषको शारीरिक इच्छा पूरा गर्ने साधन वा वंश निरन्तरताका लागि सन्तान उत्पादन गर्ने यन्त्रका रूपमा मात्र हेर्ने सोच गलत र अमानवीय हो भन्ने सत्यलाई यस नाटकले प्रस्ट रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

मुख्य पात्र युवतीको आन्तरिक द्वन्द्व, सहनशीलता र उनले गरेको विद्रोहको माध्यमबाट रिमालले सम्पूर्ण नारी वर्गलाई एउटा सशक्त सन्देश दिएका छन्। नारीहरू अबोध वा कमजोर बनेर समाजको अत्याचार र छललाई चुपचाप सहने होइन, बरु आफ्नो अस्तित्व, अस्मिता, स्वाभिमान र अधिकारको रक्षाका लागि आफैँ जाग्नुपर्छ र विद्रोह गर्नुपर्छ भन्ने विचार नाटकले अघि सारेको छ। पतिको घरलाई नै नारीको इच्छा र सपनाको मरण हुने 'मसान' को संज्ञा दिँदै घर त्याग्नु केवल एउटा पारिवारिक घटना मात्र होइन, यो त परम्परागत कुप्रथाको ठूलो प्रहार हो। खास गरी, यस नाटकले नेपाली साहित्यमा पुराना, कुहिएका र विभेदकारी सामाजिक मान्यताहरूलाई भत्काएर नारी अधिकार, स्वतन्त्रता र समानताको नयाँ चेतना फैलाउन अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

सिफारिस:

नेपाली साहित्यको विकासक्रम, आधुनिक नाट्य परम्परा, नारीवादी चेतना, सामाजिक मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व शैलीलाई गहिरोसँग अध्ययन र विश्लेषण गर्न चाहने हरेक पाठक, माध्यमिक तथा उच्च माध्यमिक तहका विद्यार्थी, प्राध्यापक तथा साहित्यका अनुसन्धाताहरूका लागि गोपालप्रसाद रिमालको 'मसान' नाटक एक सिफारिस योग्य र अनिवार्य रूपमा अध्ययन गर्नुपर्ने साहित्यिक कृति हो।